Grzyby halucynogenne, czyli halucynki – co to jest?
Halucynki, magiczne grzybki (magiczne grzyby) i grzyby psylocybinowe to nazwy spotykane w opisach grzybów zawierających psylocybinę i psylocynę. Ten przewodnik porządkuje nazewnictwo, przedstawia gatunki oraz wyjaśnia ryzyko pomyłek, wyniki badań i status prawny.
Co to są grzyby psylocybinowe?
Grzyby halucynogenne (psylocybinowe) – grzyby, których owocniki zawierają psylocybinę i psylocynę, tryptaminy działające na receptory serotoninowe w mózgu. Potocznie: halucynki, halunki, psylocybki, magiczne grzyby.
Nazwa „grzyby halucynogenne” jest myląca z dwóch powodów. Po pierwsze, określa grzyby po jednym z efektów substancji, a nie po biologii. Po drugie, obejmuje w mowie potocznej także gatunki o zupełnie innej chemii, jak muchomor czerwony, który psylocybiny nie zawiera. Dlatego w tekstach naukowych i na naszej stronie używamy nazwy grzyby psylocybinowe. O samej substancji piszemy szerzej w artykule o psylocybinie.
Grzybnia i owocnik to różne części grzyba. Ich budowę wyjaśniamy w artykule grzybnia a owocnik.
Halucynki i magiczne grzybki: nazwy potoczne
- Halucynki i halunki
- Potoczne określenia grzybów nazywanych halucynogennymi.
- Psylocybki
- Potoczna nazwa nawiązująca do psylocybiny.
- Magiczne grzybki, magiczne grzyby / magic mushrooms
- Polskie i angielskie określenie spotykane w kulturze popularnej.
- Shroom i shrooms
- Angielskie nazwy potoczne; ich znaczenie wyjaśniamy poniżej.
Shroom i shrooms — co to znaczy?
Shroom to angielskie potoczne określenie grzyba psylocybinowego, a shrooms to liczba mnoga. Słowo jest skróconą formą mushroom. W tym kontekście odpowiada polskim nazwom „magiczne grzyby” i „magiczne grzybki”; nie oznacza osobnego gatunku. Takie użycie opisuje Oxford Advanced Learner’s Dictionary.
Określenie „magiczne grzyby” spopularyzował w 1957 roku amerykański magazyn „Life”, który opublikował reportaż R. Gordona Wassona o obrzędzie Mazateków w meksykańskiej Oaxace. Tytuł „Seeking the Magic Mushroom” nadała tekstowi redakcja, a artykuł po raz pierwszy przedstawił te grzyby masowemu czytelnikowi na Zachodzie (Wikipedia: Seeking the Magic Mushroom).
Więcej o tej historii piszemy przy Marii Sabinie i w historii badań nad grzybami psylocybinowymi.
Gatunki grzybów psylocybinowych
Grzyby psylocybinowe nie tworzą jednej grupy pokrewieństwa. W przeglądzie z 2000 roku Gastón Guzmán i współpracownicy wymienili gatunki z ośmiu rodzajów: Psilocybe (116 gatunków), Gymnopilus (14), Panaeolus (13), Copelandia (12), Pluteus (6), Inocybe (6), Pholiotina (4) i Galerina (1). W 2005 roku Guzmán podniósł liczbę gatunków Psilocybe zawierających psylocybinę do 144 (Guzmán i in., 2000; Guzmán, 2005).
Skąd taki rozrzut? Badanie genomów z 2018 roku wykazało, że geny odpowiedzialne za syntezę psylocybiny leżą obok siebie w jednym zespole, który najpewniej przenosił się między niespokrewnionymi grzybami przez poziomy transfer genów. Autorzy łączą to z niszami, w których żyją te grzyby, np. łajnem i rozkładającym się drewnem (Reynolds i in., 2018).
Najbardziej znane gatunki to łysiczka kubańska (Psilocybe cubensis), łysiczka lancetowata (Psilocybe semilanceata), Panaeolus cyanescens i Gymnopilus junonius.
Przegląd rodzaju znajdziesz w artykule Psilocybe – łysiczka, a odmiany handlowe P. cubensis w zestawieniu odmian grzybów halucynogennych.
Osobną kategorią są tzw. magiczne trufle, czyli sklerocja niektórych gatunków. Zawierają one psylocybinę.
Wygląd i sinienie grzybów
Nie ma jednego wyglądu „halucynki”. Wiele gatunków z rodzaju Psilocybe to jednak drobne lub średnie grzyby o brązowych, żółtobrązowych lub oliwkowych kapeluszach, często stożkowatych albo dzwonkowatych, z garbkiem na szczycie. Blaszki z wiekiem ciemnieją, a wysyp zarodników jest ciemny, fioletowobrązowy. U wielu gatunków uszkodzone miejsca zmieniają kolor na niebieski. Nie jest to jednak test na psylocybinę, co wyjaśniamy w artykule dlaczego grzyby sinieją.
Te cechy są wspólne z setkami innych małych, brązowych grzybów, dlatego wygląd sam w sobie niczego nie przesądza. Szczegółowy opis najbardziej znanego gatunku krajowego znajdziesz w artykule o łysiczce lancetowatej.
Podobne gatunki i ryzyko pomyłki
Wśród podobnych małych, brązowych grzybów są gatunki śmiertelnie trujące. Przykładem jest hełmówka jadowita (Galerina marginata), która zawiera te same amatoksyny co muchomor sromotnikowy i nie sinieje, więc brak niebieskiego koloru niczego nie wyklucza. Groźne bywają też strzępiaki (Inocybe) zawierające muskarynę. Pomyłki zdarzają się nawet doświadczonym zbieraczom, dlatego zachęcamy do obserwacji i fotografowania grzybów w naturze, a nie do ich zbierania.
Grzyby psylocybinowe w Polsce
W Polsce rosną dziko gatunki zawierające psylocybinę, z których najbardziej znana jest łysiczka lancetowata, spotykana na pastwiskach i łąkach. Pełny przegląd krajowych gatunków, wraz z informacjami o ich biologii, zebraliśmy w artykule grzyby halucynogenne w Polsce. Jednym z rzadziej opisywanych gatunków jest łysiczka czeska.
Co pokazują badania nad psylocybiną?
Psylocybina jest dziś jedną z intensywniej badanych substancji psychodelicznych. Badania kliniczne sprawdzają ją m.in. w depresji, uzależnieniach i zaburzeniach lękowych, zawsze w kontrolowanych warunkach, z przygotowaniem uczestników i opieką specjalistów. Wyniki opisujemy osobno, w formule „co pokazują badania”: psylocybina a depresja, psylocybina a uzależnienia i psylocybina a lęk.
Wyniki badań klinicznych nie oznaczają, że grzyby psylocybinowe są bezpieczne w samodzielnym użyciu. Z psylocybiną wiążą się m.in. trudne doświadczenia psychiczne, opisane w artykule bad trip, a u części osób utrwalone zaburzenia widzenia (HPPD).
Mity i fakty
„Grzyby halucynogenne szybko uzależniają”
Przegląd przygotowany według ośmiu kryteriów amerykańskiej ustawy o substancjach kontrolowanych ocenił, że psylocybina ma potencjał nadużywania, ale na tyle niski, że gdyby została zatwierdzona jako lek, właściwa byłaby dla niej kategoria IV, przeznaczona dla substancji o stosunkowo niskim potencjale nadużywania (Johnson i in., 2018). Nie oznacza to braku ryzyka, tylko inny profil niż w przypadku substancji silnie uzależniających.
„Grzyby halucynogenne powodują schizofrenię”
W analizie danych od 130 152 dorosłych Amerykanów z lat 2001-2004 używanie psychodelików nie okazało się niezależnym czynnikiem ryzyka problemów ze zdrowiem psychicznym (Krebs i Johansen, 2013). To badanie populacyjne, które nie wyklucza ryzyka dla osób z predyspozycjami. Dlatego wytyczne dla badań z psylocybiną zalecają wykluczanie osób, u których lub w których najbliższej rodzinie występowały zaburzenia psychotyczne (Johnson, Richards i Griffiths, 2008).
„Jak grzyb sinieje, to na pewno halucynka”
Nieprawda. Sinieją też jadalne borowiki i piaskowiec modrzak, a śmiertelnie trująca hełmówka jadowita nie sinieje. Kolor nie jest testem ani na psylocybinę, ani na bezpieczeństwo.
Status prawny w Polsce
Psylocybina i psylocyna znajdują się w Polsce w grupie I-P wykazu substancji psychotropowych (rozporządzenie Ministra Zdrowia, t.j. Dz.U. 2024 poz. 1139). W praktyce oznacza to, że nielegalne jest posiadanie owocników grzybów psylocybinowych, zarówno dzikich, jak i hodowlanych, oraz sklerocjów („trufli”). Konsekwencje opisujemy w artykule co grozi za posiadanie grzybów psylocybinowych.
Osobno omawiamy status prawny grzybni i growkitów oraz przepisy dotyczące psylocybiny w innych krajach.
Najczęstsze pytania
Czy halucynki i grzyby psylocybinowe to to samo?
Tak, w potocznym znaczeniu. „Halucynki” to slangowa nazwa grzybów zawierających psylocybinę. Czasem tak samo nazywa się muchomora czerwonego, ale to błąd, bo jego substancje czynne są zupełnie inne.
Czy grzybki halucynki są legalne w Polsce?
Nie. Owocniki zawierają psylocybinę i psylocynę z grupy I-P wykazu substancji psychotropowych, więc ich posiadanie jest nielegalne.
Ile jest gatunków grzybów halucynogennych?
Według przeglądów Guzmána ponad sto kilkadziesiąt: w samym rodzaju Psilocybe 144 gatunki zawierające psylocybinę (2005), a do tego kilkadziesiąt w innych rodzajach, takich jak Panaeolus, Gymnopilus, Pluteus czy Inocybe.
Źródła i dalsza lektura
- Guzmán G., Allen J. W., Gartz J. (2000). A worldwide geographical distribution of the neurotropic fungi, an analysis and discussion. Annali del Museo Civico di Rovereto, 14, 189-280.
- Guzmán G. (2005). Species diversity of the genus Psilocybe (Basidiomycotina, Agaricales, Strophariaceae) in the world mycobiota, with special attention to hallucinogenic properties. International Journal of Medicinal Mushrooms, 7, 305-331.
- Reynolds H. T. i in. (2018). Horizontal gene cluster transfer increased hallucinogenic mushroom diversity. Evolution Letters, 2(2), 88-101. PMC
- Krebs T. S., Johansen P.-Ø. (2013). Psychedelics and mental health: a population study. PLoS One. PLoS One
- Johnson M. W. i in. (2018). The abuse potential of medical psilocybin according to the 8 factors of the Controlled Substances Act. Neuropharmacology, 142, 143-166. ScienceDirect
- Strauss D., Ghosh S., Murray Z., Gryzenhout M. (2022). An overview on the taxonomy, phylogenetics and ecology of the psychedelic genera Psilocybe, Panaeolus, Pluteus and Gymnopilus. Frontiers in Forests and Global Change. Frontiers
- Johnson M. W., Richards W. A., Griffiths R. R. (2008). Human hallucinogen research: guidelines for safety. Journal of Psychopharmacology, 22(6), 603-620. SAGE
- Wikipedia: Seeking the Magic Mushroom. en.wikipedia.org
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych, t.j. Dz.U. 2024 poz. 1139. Tekst aktu w ELI.