Ceremonie psychodeliczne — Julian Vayne

Większość książek z obecnej fali zainteresowania psychodelikami wychodzi z laboratorium, gabinetu terapeuty albo redakcji popularnonaukowej. Ceremonie psychodeliczne wychodzą z zupełnie innego miejsca — z brytyjskiej tradycji ezoterycznej i magii ceremonialnej. Ich autor, Julian Vayne, praktykuje tę tradycję od czterdziestu lat i jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych okultystów na Wyspach.

Julian Vayne — okultysta, nie lekarz

Julian Vayne to brytyjski niezależny badacz i pisarz, który w kulturze ezoterycznej obraca się od czterech dekad — od druidyzmu i magii chaosu, przez wolnomularstwo, po wicca i tradycje szamańskie. Grupową praktykę rytualną zaczął jako szesnastolatek, w obrębie zachodniej tradycji ezoterycznej, i to z niej, a nie z psychologii klinicznej, wyrasta cała jego perspektywa. Uchodzi za jedną z czołowych postaci brytyjskiej magii chaosu i jest wysokim rangą członkiem zakonu Illuminates of Thanateros.

Do psychodelików podchodzi jednak nie tylko od strony magii. W 2001 roku — na długo przed obecną modą na temat — wydał Pharmakon: Drugs and the Imagination, wskazywany jako jedna z pierwszych książek współczesnego odrodzenia psychodelicznego. Był związany z brytyjskim think-tankiem Transform, działającym na rzecz reformy polityki narkotykowej, zasiada w radzie naukowej czasopisma „The Journal of Psychedelic Studies” i bywał wykładowcą gościnnym na brytyjskich uczelniach. To sytuuje go w nietypowym miejscu: między sceną okultystyczną a akademickim nurtem badań, z których większość autorów tej półki wybiera tylko jedną stronę.

O czym jest ta książka

Tytuł oryginału mówi wprost, z czym mamy do czynienia: Getting Higher. The Manual of Psychedelic Ceremony — a więc podręcznik. Vayne buduje go wokół pojęcia, które nazywa „psychodelicznym trójkątem”. Klasyczne badania nad psychodelikami z lat 60. mówiły o dwóch czynnikach kształtujących doświadczenie: nastawieniu (set) i otoczeniu (setting). Autor dokłada trzeci wierzchołek — samą substancję — i wszystkie trzy odczytuje przez pryzmat ceremonii. To rama pojęciowa, wokół której porządkuje całą książkę: nie tyle zbiór zaleceń, ile sposób myślenia o tym, z czego takie doświadczenie się składa.

Najważniejsze, co odróżnia tę pozycję od reszty półki, to język. Tam, gdzie autorzy o profilu medycznym mówią o protokole, Vayne mówi o rytuale, intencji i symbolu — słownikiem wyprowadzonym z tradycji magicznej, w której obraca się od dekad. Znaczna część tomu ma charakter praktyczny (to podręcznik, nie esej), ale praktyka, o której pisze, jest praktyką ceremonialną i wspólnotową, nie procedurą kliniczną. Książka czerpie równocześnie z trzech źródeł: dawnych kultur obrzędowych, współczesnej zachodniej praktyki magicznej oraz badań naukowych, w których — jak podaje — autor sam uczestniczył. Ambicją Vayne’a jest pogodzenie tych dwóch porządków, magicznego i naukowego, które w publicystyce zwykle się wyklucza.

Forma jest równie nietypowa jak treść. Oryginał ilustrował Pete Loveday, brytyjski rysownik komiksowy, przez co „podręcznik” bywa miejscami bliżej książki obrazkowej niż akademickiego wykładu; przedmowę napisał psycholog David Luke, badacz związany z University of Greenwich. Całość jest osobista i prowadzona w pierwszej osobie — to świadectwo praktyka, nie chłodna synteza literatury przedmiotu. Kto zna wcześniejsze pozycje z tego działu, szybko wyczuje różnicę tonu: mniej dystansu, więcej zaangażowania po stronie opisywanego świata.

Miejsce w literaturze tematu

Angielski oryginał ukazał się w 2017 roku nakładem Psychedelic Press; polskie wydanie przygotowała w 2019 roku Okultura, w serii „Scientia Psychedelica”, w przekładzie Dariusza Misiuny i Moniki Kwiatkowskiej. Sam Misiuna jest jednym z bardziej znanych polskich tłumaczy i wydawców literatury ezoterycznej oraz psychodelicznej, co daje tej edycji spójną, osadzoną terminologię — rzecz niebłahą w dziedzinie, w której polskie słownictwo dopiero się ustala.

Na tle innych tytułów z tej półki Ceremonie psychodeliczne stoją wyraźnie po stronie duchowo-ezoterycznej, nie klinicznej. Najbliżej im do książki Psychodeliki a duchowość Thomasa B. Robertsa — obie traktują wymiar religijny i rytualny jako przedmiot poważnego opisu, nie jako metaforę. Z kolei Przewodnik psychodelicznego podróżnika Jamesa Fadimana to drugi „poradnik” w tym dziale, ale pisany z pozycji psychologii transpersonalnej i badań, podczas gdy Vayne pisze z wnętrza tradycji magicznej. Kto szuka wersji ściśle naukowej albo dziennikarskiej, znajdzie ją u innych autorów; ta książka świadomie wybiera inny rejestr i trzeba o tym wiedzieć, zanim się po nią sięgnie.

W anglojęzycznym środowisku badaczy psychodelików pozycja została przyjęta ciepło — polecali ją między innymi religioznawca Andy Letcher, autor kulturowej historii grzybów halucynogennych, oraz wspomniany David Luke. Pozostaje jednak książką środowiskową: rozpoznawalną dla osób śledzących brytyjską scenę psychodeliczno-okultystyczną, znacznie mniej — poza nią. To nie jest tytuł, od którego czytelnik główną drogą wchodzi w temat, lecz raczej taki, do którego trafia, gdy chce zobaczyć jego mniej „laboratoryjną” stronę.

Dla kogo

• Dla zainteresowanych rytualnym i duchowym wymiarem tematu — to jedna z niewielu dostępnych po polsku książek, która ujmuje psychodeliki w kategoriach ceremonii i tradycji magicznej, a nie medycyny czy neuronauki.
• Dla czytelników, którzy znają już naukę i historię — i chcą „drugiej połowy” obrazu: języka doświadczenia, symbolu i obrzędu. Kontekst faktograficzny i sylwetki badaczy zbieramy w dziale wiedza.
• Dla śledzących brytyjską scenę psychodeliczno-ezoteryczną — Vayne jest jedną z jej centralnych postaci i pisze z jej wnętrza, ze wszystkimi jej założeniami.
• Raczej nie dla szukających twardej nauki — to nie jest praca recenzowana ani przegląd badań. Autor powołuje się na badania, lecz pisze jako praktyk, nie jako naukowiec; kto potrzebuje danych i badań klinicznych, powinien sięgnąć po inne pozycje, m.in. opracowania o psylocybinie w dziale wiedzy.
• Raczej nie dla alergicznych na „magiczny” idiom — magia chaosu, rytuał i język modlitwy są tu potraktowane serio. Czytelnika o nastawieniu ściśle racjonalistyczno-sceptycznym ta konwencja będzie drażnić.
• Raczej nie na pierwszą książkę o temacie — Vayne zakłada, że podstawy są już znane, i nie tłumaczy ich od zera. Osobie zupełnie nowej w temacie łatwiej wejść od krótszego, ogólnego wprowadzenia.

Dane wydawnicze

• Autor: Julian Vayne
• Tytuł oryginału: Getting Higher. The Manual of Psychedelic Ceremony (2017)
• Wydawca oryginału: Psychedelic Press (Wielka Brytania)
• Ilustracje (wyd. oryginalne): Pete Loveday
• Przedmowa (wyd. oryginalne): David Luke
• Wydawca polski: Okultura (seria „Scientia Psychedelica”)
• Rok wydania polskiego: 2019
• Przekład: Dariusz Misiuna, Monika Kwiatkowska
• Objętość: 164 strony
• Format: A5
• ISBN: 978-83-88922-66-4

Najczęstsze pytania

Czym różni się od Przewodnika psychodelicznego podróżnika albo książek Michaela Pollana?

Punktem wyjścia. Fadiman pisze z pozycji psychologii transpersonalnej, Pollan — reportażu o badaniach klinicznych. Vayne pisze jako praktyk tradycji magicznej i ujmuje temat jako ceremonię, a nie jako terapię czy eksperyment. To trzy różne języki opisujące ten sam obszar; ten jest z nich najbardziej ezoteryczny i najmniej „laboratoryjny”.

Czy to książka naukowa?

Nie. To podręcznik osadzony w praktyce ezoterycznej, pisany w pierwszej osobie i nierecenzowany. Autor odwołuje się do badań, w których uczestniczył, ale sama książka jest jego świadectwem i stanowiskiem, nie przeglądem literatury naukowej. Najlepiej czytać ją jako głos konkretnego praktyka, nie jako podsumowanie stanu wiedzy.

Czy trzeba znać wcześniejsze książki z tej półki?

Nie jest to konieczne, ale pomaga. Vayne zakłada elementarną orientację w temacie i nie zaczyna od podstaw; tło pojęciowe i historyczne zbieramy w dziale wiedza. Jeśli to Twój pierwszy tytuł z tego działu, prostszym wejściem będzie krótsze, ogólne wprowadzenie, a dopiero po nim ta pozycja.

Opis ma charakter informacyjny i księgarski. Publikacja jest osobistym tekstem osadzonym w tradycji ezoterycznej; zawarte w niej poglądy, opisy i praktyki są stanowiskiem autora — niniejszy opis ich nie referuje — i nie stanowią porady medycznej ani zachęty do jakichkolwiek działań. Substancje psychodeliczne, w tym psylocybina, są w Polsce kontrolowane na mocy ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii.