Renesans psychodeliczny. Przewodnik Gómez-Escolar

Przez kilkadziesiąt lat psychodeliki były w publicznej debacie głównie tematem policyjnym i ostrzeżeniem; od kilkunastu lat wracają do laboratoriów, klinik i nagłówków. Renesans psychodeliczny. Przewodnik to próba zebrania w jednym miejscu tego, co z tego powrotu wiadomo — przekrój przez historię, neuronaukę, prawo i trwające badania. Napisał go człowiek, który substancjami psychoaktywnymi zajmował się zawodowo: od unijnej agencji narkotykowej po analizy próbek na festiwalach.

Antón Gómez-Escolar — popularyzator z terenu, nie zza katedry

Antón Gómez-Escolar jest psychofarmakologiem i popularyzatorem nauki, od ponad dekady specjalizującym się w substancjach psychoaktywnych, psychodelikach i zdrowiu psychicznym; w sieci działa pod szyldem „drogopedia”. Jego życiorys zawodowy jest tu istotny, bo widać go na każdej stronie. Pracował w Europejskiej Agencji ds. Narkotyków (EUDA, dawniej EMCDDA) w Lizbonie, angażował się w redukcję szkód i analizę substancji podczas festiwali muzycznych, brał udział w unijnych projektach monitorowania rynku narkotykowego, a o psychodelikach mówił między innymi w Parlamencie Europejskim w Brukseli i w siedzibie ONZ w Wiedniu.

To zaplecze — monitoring epidemiologiczny i redukcja szkód, a nie klinika czy laboratorium — tłumaczy ton książki. Autor pisze z pozycji kogoś, kto zawodowo liczył zatrucia i oglądał wyniki analiz, więc unika zarówno prohibicyjnej paniki, jak i entuzjastycznej promocji. Bliżej mu do trzeźwego sprawozdawcy niż do proroka nowej terapii, i to jest jedna z głównych zalet tej pozycji.

O czym jest ta książka

Renesans psychodeliczny. Przewodnik jest tym, na co wskazuje podtytuł: przewodnikiem, a nie manifestem ani poradnikiem użytkownika. Autor porządkuje pole, po którym początkujący czytelnik zwykle porusza się po omacku, i prowadzi je przez kilka głównych wątków — skąd wziął się zakaz i dlaczego badania ruszyły na nowo, jak te substancje działają na mózg, co mówi o nich prawo oraz na jakim etapie są prace nad ich zastosowaniem w psychiatrii.

Trzon stanowi przegląd najważniejszych substancji z tej rodziny — od psylocybiny z grzybów, przez LSD, meskalinę i DMT, po związki z pogranicza, takie jak MDMA czy ketamina. Przy każdej autor referuje pokrótce historię, mechanizm działania na poziomie receptorów i miejsce w kulturze. To ujęcie encyklopedyczne: zamiast zagłębiać się w jedną substancję, książka rysuje mapę całości i pokazuje, jak poszczególne wątki łączą się ze sobą. Dla kogoś, kto dopiero układa sobie podstawowe pojęcia, taki szeroki plan bywa użyteczniejszy niż monografia jednego związku.

Osobną warstwą jest stan badań. Gómez-Escolar omawia badania kliniczne prowadzone między innymi nad depresją lekooporną, zespołem stresu pourazowego, lękiem u pacjentów onkologicznych oraz uzależnieniami — konsekwentnie zaznaczając, że większość z nich jest we wczesnych fazach i że obiecujące wyniki wstępne to nie to samo co zarejestrowana, dostępna terapia. Rezultaty są tu przedstawione jako rezultaty badań, nie jako gotowe recepty. Podobnie autor traktuje pojęcia z języka redukcji szkód, w rodzaju „set i setting”: opisuje, czym są i skąd się wzięły, a nie instruuje, jak z nich korzystać.

Całości patronuje idea tytułowego „renesansu” — powrotu nauki do tematu, który przez dekady był poza jej zasięgiem. Przedmowę do oryginału napisał Rick Doblin, założyciel MAPS, organizacji, która od lat 80. finansuje badania nad psychodelikami. To sytuuje książkę wyraźnie po stronie nurtu badawczego, a nie kontrkulturowego: punktem odniesienia jest dla niej recenzowane czasopismo, nie doświadczenie mistyczne.

Skąd się wzięła i gdzie stoi na półce

Książka powstała najpierw po hiszpańsku, w 2022 roku, jako Guía esencial de renacimiento psicodélico, i szybko stała się w Hiszpanii jedną z popularniejszych pozycji popularyzujących ten temat. Polskie wydanie z 2024 roku, w przekładzie Anny Nowosielskiej, jako tytuł oryginału podaje wersję angielską — The Psychedelic Reawakening — co wskazuje, że do polszczyzny trafiła przez wydanie międzynarodowe, a nie wprost z hiszpańskiego pierwodruku.

Na polskiej półce z literaturą o psychodelikach ta pozycja zajmuje miejsce podręcznego kompendium i przez to różni się od dwóch sąsiadów. Reporterskie, prowadzone osobistym śledztwem „Jak zmienić swój umysł” Michaela Pollana opowiada podobną historię jako narrację; „Psychodeliki a duchowość” Thomasa B. Robertsa patrzy na temat od strony religii i doświadczenia wewnętrznego. Gómez-Escolar świadomie rezygnuje i z reportażu, i z metafizyki na rzecz uporządkowanego przeglądu faktów — bliżej mu do rozbudowanego hasła encyklopedycznego niż do eseju. Kto szuka atmosfery i literatury, będzie wolał tamte; kto szuka mapy i definicji — tę.

Dla kogo

• Dla wchodzących w temat — jeśli chcesz jednego uporządkowanego wprowadzenia zamiast składania obrazu z kilkunastu artykułów i forumowych wątków, to dobra pierwsza pozycja. Autor pisze przystępnie i nie zakłada żadnego przygotowania.
• Dla terapeutów, edukatorów i rodziców — książka była pomyślana także dla osób, które nie zamierzają niczego próbować, a chcą rozumieć, o czym mowa, i oceniać doniesienia prasowe bez paniki i bez hype’u. Powiązane opracowania tematyczne zbiera dział wiedza.
• Dla czytelników Pollana — jeśli po reportażu chcesz bardziej podręcznikowego, poukładanego ujęcia tych samych zagadnień.
• Raczej nie dla szukających praktycznego poradnika — to przegląd wiedzy i mapa tematu, nie instrukcja użytkownika. Kto oczekuje wskazówek „jak” krok po kroku, będzie zawiedziony — i dobrze, bo takich wskazówek książka świadomie nie daje.
• Raczej nie dla specjalistów szukających źródłowego przeglądu badań — to popularyzacja, nie monografia naukowa z aparatem przypisów. W tak szybko zmieniającej się dziedzinie część danych z 2022 roku zdążyła się już zdezaktualizować i wypada je czytać z tą świadomością.
• Raczej nie dla tych, którzy chcą jednej substancji w głąb — przewagą tej książki jest szerokość, nie głębia. Kogo interesuje wyłącznie jeden związek, lepiej sięgnie po monografię poświęconą właśnie jemu.

Dane wydawnicze

• Autor: Antón Gómez-Escolar
• Tytuł oryginału (wyd. angielskie): The Psychedelic Reawakening
• Pierwsze wydanie (hiszpańskie): Guía esencial de renacimiento psicodélico, 2022
• Wydawca polski: Vis-à-vis Etiuda
• Przekład: Anna Nowosielska
• Rok wydania polskiego: 2024
• Objętość: 320 stron
• Oprawa: miękka
• ISBN: 978-83-7998-516-6

Najczęstsze pytania

Czy to ta sama książka co „Renesans psychodeliczny” Bena Sessy?

Nie. To dwie różne książki o myląco podobnych tytułach. Ta pozycja — z dopiskiem Przewodnik — jest kompendium autorstwa Antóna Gómeza-Escolara. Renesans psychodeliczny brytyjskiego psychiatry Bena Sessy to osobny tytuł, inny autor i inne ujęcie tematu. Przy zakupie sprawdź autora i podtytuł.

Czy trzeba mieć wykształcenie medyczne, żeby ją zrozumieć?

Nie. Książka jest pomyślana jako popularyzacja i nie zakłada przygotowania z farmakologii ani neuronauki. Autor tłumaczy pojęcia po kolei, choć zakres materiału — od historii, przez prawo, po receptory — jest szeroki i wymaga uwagi.

Czym różni się od „Jak zmienić swój umysł” Michaela Pollana?

Pollan pisze reportaż prowadzony osobistą narracją i własnym śledztwem. Gómez-Escolar pisze przewodnik: rzeczowy, uporządkowany przegląd tematów i faktów. Obie książki opisują to samo zjawisko, ale jedna jako opowieść, druga jako mapa.

Opis ma charakter informacyjny i księgarski. Książka jest publikacją popularnonaukową; przedstawione w niej tezy są poglądami autora, a opisywane badania kliniczne pozostają w toku i nie są równoznaczne z zarejestrowaną terapią. Tekst nie stanowi porady medycznej ani zachęty do jakichkolwiek działań. Psychodeliki omawiane w książce — w tym psylocybina, LSD i MDMA — są w Polsce substancjami kontrolowanymi na mocy ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii.