Teonanácatl. Święte grzyby Metzner

Teonanácatl to nie wymysł wydawcy, lecz słowo w języku nahuatl, które hiszpańscy kronikarze podboju zapisali w XVI wieku — złożenie teotl („bóg”, „boski”) i nanácatl („grzyb”). Tak Aztekowie nazywali grzyby, które Zachód „odkrył” dopiero czterysta lat później. Pod tym tytułem Ralph Metzner zebrał ponad trzydziestu autorów — mykologów, chemików, historyków i psychologów — w jeden tom o grzybach zawierających psylocybinę, i z całego naszego działu książek to właśnie ta pozycja najwięcej miejsca oddaje samym grzybom: ich taksonomii, rozmieszczeniu i historii naturalnej.

Ralph Metzner — świadek, który został redaktorem

Ralph Metzner (1936–2019) był psychologiem z doktoratem z Harvardu i jednym z trzech nazwisk stojących za tamtejszym Projektem Psylocybinowym — obok Timothy’ego Leary’ego i Richarda Alperta, późniejszego Ram Dassa. To z tej trójki wyszła w 1964 roku The Psychedelic Experience, podręcznik wzorowany na tybetańskiej księdze umarłych. Metzner był więc uczestnikiem wydarzeń, które ta antologia opisuje z półwiecznego dystansu — rzadki przypadek redaktora, który sam jest jednym ze źródeł.

Po latach Metzner założył Green Earth Foundation i wydał serię tomów źródłowych poświęconych „świętym roślinom” i grzybom. Teonanácatl to część grzybowa tego projektu; jego bliźniaczym tomem o ayahuasce są Święte pnącza duchów, zbudowane według tej samej zasady: oddać głos kilkudziesięciu specjalistom zamiast pisać jednoosobowy wykład. Metzner nie występuje tu jako autor tez, lecz jako ktoś, kto porządkuje cudze — i tak należy czytać jego rolę na okładce.

O czym jest ta książka

To sourcebook — tom źródłowy, nie esej i nie reportaż. Ponad trzydziestu autorów pisze niezależnie, każdy z własnej dziedziny, a Metzner układa te głosy w ciąg prowadzący od historii naturalnej grzybów, przez ich odkrycie przez Zachód i pierwszą falę badań, po zapis osobistych świadectw. Kto szuka jednej spójnej narracji, dostanie coś innego: przekrój przez chemię, mykologię, etnografię i psychologię, spięty wspólnym tematem, ale nie wspólnym tonem.

Dla czytelnika mykologicznego najciekawsze są pierwsze rozdziały, bo mówią o grzybach jako o organizmach. Osobną część poświęcono etnomykologii i rozmieszczeniu grzybów psylocybinowych — a jej współautorem jest Gastón Guzmán, meksykański mykolog uznawany za największy autorytet w taksonomii rodzaju Psilocybe, który w ciągu swojego życia opisał większość znanych dziś gatunków tego rodzaju. To jego dorobek stoi za każdą listą gatunków, w której pojawia się choćby najbardziej rozpoznawalny przedstawiciel rodzaju, Psilocybe cubensis. Amerykański mykolog Gary Lincoff dokłada rozdział o grzybach wizyjnych Ameryki Północnej, a Paul Stamets — o globalnym rozmieszczeniu i zróżnicowaniu tej grupy. Ta warstwa czysto grzybowa jest tym, co odróżnia Teonanácatl od większości książek na tej półce.

Kolejna część to biochemia i neurofarmakologia, pióra Davida Prestiego i Davida Nicholsa. Psylocybina jest tu opisana jako związek obecny w owocnikach niektórych grzybów i jako przedmiot badań laboratoryjnych — co dzieje się z nią w organizmie, jak jej budowa ma się do innych cząsteczek z tej rodziny. To rozdział techniczny, pisany dla kogoś, kto chce zrozumieć mechanizm, a nie przeczytać o nim w skrócie.

Środek tomu należy do historii. Osobny rozdział omawia dziedzictwo Roberta Gordona Wassona — bankiera i amatora-mykologa, który w połowie lat 50. dotarł do meksykańskiej Oaxaki i wziął udział w nocnej ceremonii prowadzonej przez mazatecką uzdrowicielkę Maríę Sabinę. Reportaż, który Wasson opublikował w 1957 roku w poczytnym amerykańskim tygodniku, wprowadził „święte grzyby” do świadomości Zachodu — i uruchomił lawinę, która zmieniła życie Sabiny i jej wioski, w większości nie na lepsze. Autorzy antologii nie zatrzymują tej opowieści na micie odkrywcy; pokazują też jej drugą, mazatecką stronę.

Dalej wraca Harvard. Tom przypomina dwa klasyczne badania z tamtego programu — eksperyment więzienny w Concord i tzw. eksperyment wielkopiątkowy — zestawione z późniejszą, krytyczną ich analizą. Podpisuje ją między innymi Rick Doblin, założyciel organizacji MAPS, którego wieloletnie badania kontrolne pokazały, że pierwotne, optymistyczne wnioski z lat 60. nie broniły się tak dobrze, jak głosiła ówczesna prasa. Jest tu również fragment High Priest samego Leary’ego — surowy zapis z epoki, a nie jej late streszczenie. Rozdział o historii stosowania psylocybiny w psychoterapii dopisuje niemiecki lekarz Torsten Passie. Całość zamyka część najbardziej osobista: zbiór świadectw, potraktowany w tym tomie jak materiał dokumentalny, nie jak instrukcja — antologia pokazuje, co ludzie o tych przeżyciach napisali, nie zaś jak je wywołać.

Miejsce w literaturze tematu

Oryginał ukazał się najpierw w 2004 roku, własnym sumptem Metznera — nakładem założonej przez niego Green Earth Foundation — i dopiero rok później przejęło go amerykańskie wydawnictwo Park Street Press, które nadało tomowi obecny podtytuł „A Sourcebook on the Psilocybin Mushroom”. Polski przekład, wydany przez Okulturę w 2013 roku w serii „Scientia Psychedelica”, jest dziełem dwóch tłumaczy: Dariusza Misiuny i Macieja Lorenca.

To ostatnie nazwisko warto zapamiętać, bo mówi o książce więcej niż okładka. Maciej Lorenc, zanim napisał własną, oryginalnie polską monografię psylocybiny, przekładał na polski cudze prace o grzybach — i Teonanácatl był jedną z nich. Kto zna jego późniejsze Grzybobranie (2023), rozpozna w tym tomie część źródeł, przez które tłumacz przeszedł zdanie po zdaniu, zanim uporządkował temat po swojemu. Różnica gatunkowa jest przy tym zasadnicza: Grzybobranie to jednoosobowy wykład jednego autora, Teonanácatl — wielogłos kilkudziesięciu specjalistów, nierówny z definicji.

Na tle polskiej półki, złożonej niemal wyłącznie z pojedynczych tytułów autorskich, antologia źródłowa jest rzadkością. Najbliższym krewnym pozostaje Pokarm bogów Terence’a McKenny — ta sama fascynacja grzybami, ale ujęta spekulatywnie i mitologicznie. Teonanácatl jest jej dokumentalnym przeciwieństwem: tam, gdzie McKenna stawia śmiałą hipotezę, tom Metznera podaje przypis, autora i datę. Kto chce zobaczyć oba temperamenty obok siebie, powinien czytać te książki parami.

Dla kogo

• Dla zainteresowanych mykologią — to jedna z niewielu pozycji z tej półki, która traktuje grzyby jako organizmy: rodzaj Psilocybe, jego taksonomię i rozmieszczenie omawiają tu mykolodzy z nazwiskami, nie publicyści.
• Dla tych, którzy wolą źródło od streszczenia — antologia daje przypisy, autorów i dokumenty z epoki zamiast jednej wygładzonej opowieści.
• Dla czytelników po lekturach popularnych — jeśli temat znasz z prasy i podcastów, tu dostajesz warstwę pod spodem: chemię, etnografię i historię badań w wersji, do której tamte teksty się odwołują.
• Raczej nie dla szukających atlasu lub przewodnika po grzybach — to nie jest książka do rozpoznawania czy zbierania czegokolwiek w terenie i takich treści w niej nie ma. Przypominamy, że w Polsce zbiór i posiadanie owocników zawierających psylocybinę są zabronione. Zagadnienia mykologiczne omawiamy osobno, m.in. w dziale wiedza.
• Raczej nie dla szukających jednego spójnego wykładu — wielogłos znaczy też nierówność: rozdział chemiczny sąsiaduje ze świadectwem, rejestry się zmieniają. Kto chce jednej narracji, sięgnie raczej po monografię jednego autora.
• Raczej nie dla szukających najnowszego stanu badań — oryginał pochodzi z 2004 roku, druga fala badań klinicznych ledwie się w nim zaczyna. Aktualnych wyników trzeba szukać w nowszych pozycjach.

Dane wydawnicze

• Redakcja: Ralph Metzner
• Tytuł pełny: Teonanácatl. Święte grzyby
• Charakter: antologia — ponad trzydziestu autorów
• Tytuł oryginału: Sacred Mushroom of Visions: Teonanácatl
• Wydawca polski: Okultura
• Seria: Scientia Psychedelica
• Przekład: Dariusz Misiuna, Maciej Lorenc
• Rok wydania: 2013
• Objętość: 300 stron
• Format: A5
• ISBN: 978-83-88922-38-1

Wydanie oryginalne ukazało się w 2004 roku w Stanach Zjednoczonych, a rok później zostało wznowione przez wydawnictwo Park Street Press z podtytułem A Sourcebook on the Psilocybin Mushroom.

Najczęstsze pytania

Czy Teonanácatl to poradnik albo atlas grzybów?

Nie. To antologia naukowo-historyczna: taksonomia, etnomykologia, chemia, historia badań i świadectwa z epoki. Nie znajdziesz w niej kluczy do oznaczania, opisów stanowisk ani żadnych wskazówek terenowych. Przypominamy też, że zbiór i posiadanie owocników zawierających psylocybinę są w Polsce zabronione na mocy ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii.

Metzner jest autorem czy redaktorem?

Redaktorem i autorem wstępu. Trzon tomu tworzy ponad trzydziestu współautorów — między innymi mykolodzy, chemicy i historycy piszący każdy o swojej części tematu. Metzner dobrał te teksty i ułożył je w całość, dokładając własne wprowadzenie i udział w rozdziale o badaniach harwardzkich.

Czym to się różni od Grzybobrania Macieja Lorenca?

Formą i autorstwem. Grzybobranie to jednoosobowa monografia napisana po polsku w 2023 roku; Teonanácatl to starsza, amerykańska antologia wielu autorów, którą Lorenc współtłumaczył. Ciekawostka: ten sam tłumacz najpierw przełożył ten tom, a dopiero potem napisał własną książkę o tych samych grzybach. Obie da się czytać niezależnie.

Opis ma charakter informacyjny i księgarski. Publikacja jest antologią naukowo-historyczną; tezy w niej zawarte są tezami jej autorów i przywoływanych przez nich badaczy, nie stanowią porady medycznej ani zachęty do jakichkolwiek działań. Psylocybina oraz grzyby ją zawierające są w Polsce objęte ustawą o przeciwdziałaniu narkomanii — ich zbiór, posiadanie i obrót są zabronione.