Muchomor zielonawy (sromotnikowy): co nowego wiadomo o jego toksynach

Muchomor zielonawy, zwany też sromotnikowym (Amanita phalloides), to jeden z najgroźniejszych grzybów Europy. Za śmiertelne zatrucia odpowiadają głównie klasyczne amatoksyny. W 2026 r. zespoły Kellera i Pringle (University of Wisconsin) opisały w PNAS nową podklasę peptydów z tej samej rodziny genów MSDIN: tzw. leaderless RiPPs. To odkrycie architektury biosyntezy i ekspresji, a nie dowód, że te nowe peptydy są kolejnymi śmiertelnymi toksynami. Tekst wyjaśnia, co naprawdę pokazuje praca i czego z niej nie wynika.

Dwie nazwy, jeden gatunek

W atlasach i w mowie potocznej spotkasz obie nazwy polskie: muchomor zielonawy i muchomor sromotnikowy. Łacińska nazwa jest jedna: Amanita phalloides. To ten sam gatunek. Nie mylić go z innymi muchomorami, o których piszemy osobno: muchomorem plamistym i muchomorem czerwonym. Te gatunki mają inną chemię i inny profil ryzyka.

Klasyczne toksyny tego grzyba to amatoksyny, w tym alfa-amanityna. Hamują polimerazę RNA II, przez co komórki przestają wytwarzać białka. Najbardziej cierpi wątroba. O badaniach nad możliwą odtrutką pisaliśmy w tekście o nauce o odtrutce na muchomora sromotnikowego. Nowy wpis dotyczy biologii genów toksyn, a nie leczenia.

Co odkryli Park i współpracownicy

Park i in. (PNAS, 2026; doi:10.1073/pnas.2529748123) zbadali geny z rodziny MSDIN, z której pochodzą m.in. amanityny. W A. phalloides opisali podklasę tzw. leaderless RiPPs. RiPP to peptydy rybosomalne przekształcane po syntezie. U wielu takich związków najpierw powstaje dłuższy peptyd z sekwencją liderową. Potem lider jest odcinany.

Wariant „leaderless” oznacza peptydy MSDIN bez tej sekwencji liderowej. Autorzy powiązali je m.in. z cykloamanidami. To wynik genetyczny i chemiczny: jak powstają i jak mocno są ekspresjonowane. Praca nie ustala, że te konkretne peptydy są toksyczne dla człowieka tak jak alfa-amanityna. Funkcja biologiczna i toksyczność leaderless RiPPs pozostają otwarte; autorzy wskazują raczej możliwą rolę w biologii inwazji gatunku.

Silniejsza ekspresja, zwłaszcza w Kalifornii

Autorzy porównali też poziomy transkryptów. Transkrypty leaderless MSDIN były ekspresjonowane o kilka rzędów wielkości silniej niż większość kanonicznych genów MSDIN – komórki grzyba produkowały ich RNA znacznie więcej.

Dwa niekanoniczne geny MSDIN były istotnie silniej ekspresjonowane w owocnikach z Kalifornii, gdzie gatunek jest inwazyjny, niż w owocnikach z Europy, gdzie jest rodzimy. To korelacja populacyjna, nie dowód, że „kalifornijski muchomor zabija zawsze szybciej”. Liczy się kontekst genetyczny i ekologiczny gatunku, który poza Europą zachowuje się jak inwazyjny.

Wcześniej Drott i in. (ISME Journal, 2023) opisali pangenom A. phalloides i pokazali, że geny z rodziny MSDIN różnią się między populacjami z Kalifornii a Europą. Praca Parka z 2026 roku wpisuje się w ten obraz: zestaw genów MSDIN i ich ekspresja nie są identyczne wszędzie, a niektóre niekanoniczne warianty bywają lokalnie wzmocnione.

Co z tego wynika dla bezpieczeństwa

Praktyczny wniosek jest prosty. Gatunek jest śmiertelnie niebezpieczny głównie przez klasyczne amatoksyny. Nowe leaderless RiPPs tego nie zmieniają i nie wolno ich czytać jako „kolejnej odtrutkowej zagadki” ani jako dowodu na inną moc owocnika. Gotowanie, suszenie ani „mała porcja na próbę” nie czynią grzyba bezpiecznym. Ten tekst nie jest poradnikiem oznaczania w terenie „w pięć sekund”. W razie wątpliwości grzyba się nie zbiera i nie je.

Amatoksyny występują też poza rodzajem Amanita. Ostrzegamy o tym przy hełmówce jadowitej (Galerina marginata). Podobny wygląd kapelusza nie oznacza podobnej chemii, a podobna chemia nie zawsze idzie w parze z podobnym wyglądem.

Przy podejrzeniu zatrucia grzybami dzwoń pod numer alarmowy 112. Dalej działają ośrodki informacji toksykologicznej i szpitalny oddział ratunkowy. Zachowanie resztek grzyba lub potrawy pomaga lekarzom w identyfikacji, ale decyzję o leczeniu podejmuje personel medyczny.

Obserwacja cech, nie zgadywanie

Rozpoznawanie w mykologii zaczyna się od cech, które da się spokojnie obejrzeć: pierścień, pochwa, blaszki, zapach, siedlisko. Do oglądania detali trzonu i kapelusza przydaje się mikroskop stereoskopowy, a do prostych preparatów zarodników – szkiełka mikroskopowe. Sprzęt pomaga dokumentować to, co widać. Nie zastępuje pewnego oznaczenia ani nie uprawnia do jedzenia.

Najczęściej zadawane pytania

Czy muchomor zielonawy i sromotnikowy to ten sam grzyb?

Tak. Dwie nazwy polskie jednego gatunku: Amanita phalloides.

Czy nowe „leaderless RiPPs” oznaczają nową odtrutkę?

Nie. Praca Parka i in. (2026) opisuje architekturę genów MSDIN i ekspresję peptydów (m.in. cykloamanid), nie ich toksyczność kliniczną i nie protokół leczenia. Wątek odtrutki – osobno, przy badaniach nad zielenią indocyjaninową.

Czy te nowe peptydy są toksyczne?

Praca tego nie rozstrzyga. Leaderless RiPPs należą do rodziny MSDIN (tej samej, co amatoksyny), ale toksyczność i funkcja ekologiczna tych konkretnych związków pozostają nieznane. Śmiertelne ryzyko A. phalloides opiera się na klasycznych amatoksynach.

Czy populacje z Kalifornii są „gorsze” od europejskich?

Są różnice w genach MSDIN i silniejsza ekspresja niektórych (w tym leaderless) transkryptów w inwazyjnych populacjach kalifornijskich. To nie ranking „który owocnik zabija bardziej” i nie pomiar toksyczności tych peptydów. W praktyce: gatunek jest śmiertelnie niebezpieczny przez znane amatoksyny.

Disclaimer. Materiał informacyjny i popularnonaukowy. Nie jest poradą medyczną ani zachętą do zbierania grzybów. Przy podejrzeniu zatrucia dzwoń pod 112.

Źródła

1. Park S.C. i in. (2026). Leaderless RiPPs expand the repertoire of fungal secondary metabolites. Proceedings of the National Academy of Sciences. doi:10.1073/pnas.2529748123 (zespoły Keller i Pringle, University of Wisconsin).
2. Drott M.T. i in. (2023). Pangenomics of the death cap mushroom Amanita phalloides, and of Agaricales, reveals dynamic evolution of toxin genes in an invasive range. The ISME Journal. doi:10.1038/s41396-023-01432-x