Richard Evans Schultes

Richard Evans Schultes (1915-2001) był amerykańskim botanikiem, wieloletnim dyrektorem Muzeum Botanicznego Uniwersytetu Harvarda i jednym z twórców nowoczesnej etnobotaniki, czyli nauki o tym, jak ludzie korzystają z roślin i grzybów. W historii badań nad grzybami psylocybinowymi zapisał się wyprawą do Oaxaki w 1938 roku, a w botanice tropikalnej dwunastoma latami pracy terenowej w Amazonii.

Harvard i pierwsze badania

Schultes związał się z Harvardem już jako student. Jego mentorem był Oakes Ames, orchidolog i dyrektor Muzeum Botanicznego. Pracę dyplomową poświęcił pejotlowi, kaktusowi używanemu obrzędowo przez Kiowa z Oklahomy, u których spędził miesiąc na badaniach terenowych. Pejotl był dla niego od początku obiektem badań etnobotanicznych: interesowało go, jaką rolę roślina pełni w kulturze danej społeczności.

Doktorat, obroniony na Harvardzie w 1941 roku, dotyczył roślin użytkowych północno-wschodniej Oaxaki w Meksyku. Istotną część pracy stanowiła próba ustalenia tożsamości dwóch organizmów opisywanych w źródłach z czasów podboju: grzyba teonanácatl oraz ololiuqui, które Schultes powiązał z powojem Rivea corymbosa (dziś Turbina corymbosa).

Huautla de Jiménez, 1938

Latem 1938 roku Schultes pojechał razem z Blasem Pablem Reko, lekarzem i badaczem roślin Meksyku, do Huautla de Jiménez w górach północnej Oaxaki, zamieszkanych przez Mazateków. Zebrali tam okazy grzybów używanych w miejscowych obrzędach i przekazali je do Farlow Herbarium na Harvardzie. Jeden z trzech zbiorów oznaczono wówczas jako Panaeolus campanulatus var. sphinctrinus, czyli Panaeolus sphinctrinus. Schultes opisał to w Botanical Museum Leaflets (1939) i w American Anthropologist (1940), przedstawiając teonanácatl jako grzyb, a nie roślinę nasienną.

Późniejsze badania skorygowały ten wniosek. Jak podsumował Gastón Guzmán (Economic Botany, 2008), mykolog Rolf Singer w latach 40. rozpoznał w pozostałych dwóch zbiorach Psilocybe cubensis i gatunek z rodzaju Deconica, a gatunki Panaeolus nie były tradycyjnie używane w Meksyku. Mimo to publikacje Schultesa z lat 1939-1940 pokazały, że teonanácatl należy szukać wśród grzybów. O tym, jak spór o tożsamość meksykańskich grzybów rozstrzygano później, piszemy w tekście Psilocybe mexicana a Mexican, a o grzybach z rodzaju Panaeolus w artykule o Panaeolus cyanescens (Copelandia).

Śladem Schultesa podążyli Gordon Wasson i jego żona Valentina, którzy dotarli do Huautla w 1953 roku. Ich prace doprowadziły do tego, że Albert Hofmann zidentyfikował chemicznie psylocybinę i psylocynę (1958). Cały ten ciąg zdarzeń opisujemy w historii badań nad grzybami psylocybinowymi.

Dwanaście lat w Amazonii

Po doktoracie Schultes wyjechał do Kolumbii, aby badać rośliny, z których ludy Amazonii przygotowywały kurarę, trucizny do strzał. Zebrał i zbadał ponad 70 roślin używanych do jej wyrobu. Gdy wybuchła wojna na Pacyfiku, a Japonia odcięła dostęp do plantacji kauczukowca w Azji Południowo-Wschodniej, otrzymał od władz amerykańskich zadanie wojenne: szukać i zbierać nasiona dzikich drzew z rodzaju Hevea, które mogłyby dać źródła kauczuku odporne na choroby. Dzięki tej pracy stał się też znawcą samego rodzaju Hevea.

W Amazonii pozostał łącznie około dwunastu lat, do 1953 roku, spędzając wiele czasu wśród rdzennych społeczności północno-zachodniej Amazonii. Zebrał ponad 24 tysiące numerów zielnikowych. Według Ghilleana Prance’a (Economic Botany, 2001) ponad 300 z nich opisano jako taksony nowe dla nauki.

Muzeum Botaniczne Harvardu

Po powrocie w 1953 roku Schultes został kuratorem Oakes Ames Orchid Herbarium. Później był kuratorem botaniki ekonomicznej, a w latach 1970-1985 dyrektorem Botanical Museum of Harvard University. W 1980 roku otrzymał tytuł Edward C. Jeffrey Professor of Biology, a w 1985 roku przeszedł na emeryturę. Był członkiem National Academy of Sciences. Otrzymał między innymi kolumbijski Krzyż Boyacá, Tyler Prize (1987) i złoty medal Linnean Society of London (1992). Jego wyprawy opisał uczeń, Wade Davis, w książce One River (1996).

Współpraca z Albertem Hofmannem

Ze szwajcarskim chemikiem Albertem Hofmannem napisał dwie książki: The Botany and Chemistry of Hallucinogens (1973) oraz Plants of the Gods (McGraw-Hill, 1979). Druga łączy botanikę, chemię i etnografię roślin używanych obrzędowo na całym świecie. W 2001 roku ukazało się jej poszerzone wydanie, opracowane z udziałem Christiana Rätscha. Książki te opisują rośliny i grzyby jako obiekty badań naukowych.

Najczęstsze pytania

Czy Schultes odkrył psylocybinę?

Nie. Schultes zebrał w 1938 roku okazy grzybów w Huautla i opisał teonanácatl jako grzyb. Psylocybinę i psylocynę zidentyfikował chemicznie Albert Hofmann w 1958 roku.

Czy Panaeolus sphinctrinus to grzyb z obrzędów Mazateków?

Według późniejszych badań nie. Guzmán (2008) wskazuje, że w obrzędach używano gatunków Psilocybe, a oznaczenie z 1939 roku wynikało najpewniej z pomylenia podobnych grzybów w terenie.

Źródła

• Richard Schultes, medicinal plant expert, dead at 86, Harvard Gazette, 2001.
• L. Sequeira, Richard Evans Schultes, Biographical Memoirs, t. 88, National Academy of Sciences.
• G. T. Prance, Richard Evans Schultes (12 January 1915-10 April 2001): A tribute, Economic Botany 55(3), 2001.
• G. Guzmán, Hallucinogenic Mushrooms in Mexico: An Overview, Economic Botany 62(3), 2008.
• R. E. Schultes, Plantae Mexicanae II. The identification of teonanacatl, Botanical Museum Leaflets, Harvard University 7(3), 1939.
• R. E. Schultes, Teonanacatl: the narcotic mushroom of the Aztecs, American Anthropologist 42(3), 1940.
• Vita: Richard Evans Schultes, Harvard Magazine, 2022.
• A Forest of Knowledge: Richard Evans Schultes and the Rise of Ethnobotany, Biodiversity Heritage Library, 2020.
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych, tekst jednolity: Dz.U. 2024 poz. 1139.

Treść ma charakter informacyjny i historyczny. Opisujemy naukowca i jego prace badawcze, a nie zalecamy stosowania jakichkolwiek roślin, grzybów ani substancji. Wiele z nich jest w Polsce kontrolowanych.