Zarodniki grzybów: co to jest, rodzaje i gdzie powstają

Zarodniki grzybów, inaczej spory, to mikroskopijne komórki rozrodcze, z których może rozwinąć się nowy grzyb. U grzybów kapeluszowych wytwarza je owocnik, a dokładniej cienka warstwa pokrywająca blaszki albo rurki pod kapeluszem. Poniżej wyjaśniamy, jakie są rodzaje zarodników, jak grzyby je wyrzucają, jak zrobić wysyp zarodników i czym różnią się zarodniki pieczarki, kani i borowika. Miejsce zarodników w nauce o grzybach opisujemy też we wprowadzeniu do mykologii.

Spis treści

1. Zarodnik grzyba: co to jest?
2. Która część grzyba wytwarza zarodniki?
3. Rodzaje zarodników grzybów
4. Jak grzyby wyrzucają i rozsiewają zarodniki?
5. Wysyp zarodników
6. Zarodniki pieczarki, kani i borowika
7. Zarodniki a nasiona
8. Zarodniki w powietrzu i alergia
9. Zarodniki pod mikroskopem
10. Zarodniki grzybów psylocybinowych a prawo
11. Najczęściej zadawane pytania
12. Źródła

Zarodnik grzyba: co to jest?

Zarodnik (spora) – komórka rozrodcza zdolna do wytworzenia nowego organizmu. U grzybów podstawkowych i workowych zarodniki powstają odpowiednio na podstawkach lub w workach, po podziale mejotycznym, i są haploidalne (grzyby.pl).

Nazwa „spora” wiąże się z zamienną nazwą zarodni, czyli sporangium (ZPE). Zarodniki są tak małe, że pojedynczo nie widać ich gołym okiem. Zarodnik pieczarki ma kilka tysięcznych części milimetra (zobacz tabelę niżej), więc ich masę widzimy dopiero jako wysyp na papierze albo pylącą chmurę.

Właściwe ciało grzyba to grzybnia, czyli sieć strzępek przerastających glebę, drewno albo inne podłoże. To, co zbieramy w lesie i nazywamy grzybem, jest tylko jej skupioną częścią służącą rozmnażaniu: owocnikiem (grzyby.pl). Różnice między tymi etapami opisujemy w tekście mycelium i owocnik. Z zarodnika, który trafi na odpowiednie podłoże, wyrasta strzępka, a z niej nowa grzybnia.

Która część grzyba wytwarza zarodniki?

Zarodniki wytwarza owocnik. U typowych grzybów kapeluszowych składa się on z trzonu i kapelusza. Na spodzie kapelusza jest hymenofor, zwykle w postaci blaszek albo rurek, rzadziej kolców. Pokrywa go warstwa rodzajna, czyli hymenium, i to w niej tworzą się zarodniki. Stąd grzybiarski podział na grzyby blaszkowe i rurkowe (grzyby.pl).

U grzybów podstawkowych hymenium to gęsta palisada komórek zwanych podstawkami. Na końcu podstawki, zwykle na czterech wyrostkach zwanych sterygmami, rzadziej na dwóch, powstają zarodniki (grzyby.pl). Od tej cechy wzięła się nazwa pieczarki dwuzarodnikowej (Agaricus bisporus), której białą odmianę uprawia się w pieczarkarniach: jej podstawki niosą po dwa zarodniki (grzyby.pl).

Nie każdy owocnik ma blaszki czy rurki. Purchawki wytwarzają zarodniki w środku owocnika, w tak zwanej glebie. Po dojrzeniu gleba zamienia się w masę zarodników i nitkowatych strzępek, a zarodniki wydostają się przez otwór na szczycie owocnika (grzyby.pl). Dlatego z dojrzałej, naciśniętej purchawki wylatuje chmura zarodników.

Rodzaje zarodników grzybów

Ze względu na sposób powstawania wyróżnia się cztery typy zarodników grzybów (ZPE):

• Zarodniki sporangialne (sporangiospory) tworzą się w kulistych zarodniach na końcach strzępek. Wytwarzają je sprzężniaki (Zygomycota), np. rozłożek czerniejący (Rhizopus stolonifer), pospolita pleśń owoców i warzyw.
• Zarodniki konidialne (konidia) powstają z reguły na zewnątrz, przez odcięcie górnej części specjalnej strzępki. Występują u grzybów niedoskonałych i u części workowców, np. u kropidlaka (Aspergillus) i pędzlaka (Penicillium).
• Zarodniki workowe (askospory) powstają wewnątrz komórek w kształcie worków. W jednym worku jest zwykle osiem zarodników, rzadziej cztery lub inna liczba (grzyby.pl). Tak rozmnażają się workowce, np. smardze i trufle.
• Zarodniki podstawkowe (bazydiospory) powstają na zewnątrz podstawek. Wytwarzają je podstawczaki, m.in. pieczarki, borowiki i muchomory.

Zarodniki workowe i podstawkowe powstają po podziale mejotycznym, dlatego nazywa się je mejosporami. Sporangialne i konidialne powstają przez mitozę, są więc mitosporami. Większość zarodników grzybów to mitospory, ale workowce i podstawczaki wytwarzają również mejospory (ZPE).

Osobną grupą są pływki, czyli zoospory: zarodniki z wicią, które aktywnie pływają w wodzie. Wytwarzają je grzyby wodne, przede wszystkim skoczkowce (Chytridiomycota) (James i in., 2006).

Jak grzyby wyrzucają i rozsiewają zarodniki?

Dojrzałe zarodniki grzybów podstawkowych odrywają się od podstawek i są zwykle unoszone przez prądy powietrza, ale też przez wodę lub zwierzęta, które zjadają owocniki (grzyby.pl). Większość z ok. 30 tys. opisanych gatunków podstawczaków nie czeka jednak, aż zarodnik sam spadnie. Wyrzuca go aktywnie, za pomocą tak zwanej kropli Bullera (Stolze-Rybczynski i in., 2009).

U nasady zarodnika skrapla się kropelka wody. Gdy zlewa się z zarodnikiem, energia napięcia powierzchniowego zamienia się w ruch i odrywa zarodnik od sterygmy. Przekazanie energii trwa krócej niż 4 mikrosekundy, a u uszaka (Auricularia auricula) zmierzono prędkość początkową zarodnika ok. 0,8 m/s (Noblin i in., 2009). Zarodnik startuje z przyspieszeniem przekraczającym 10 000 g (Pringle i in., 2005).

Zasięg tego „strzału” jest bardzo mały i dopasowany do budowy owocnika. U grzybów blaszkowych zarodnik leci na mniej niż 0,1 mm, dzięki czemu nie uderza w przeciwległą blaszkę (Stolze-Rybczynski i in., 2009). Dalej przejmuje go powietrze pod kapeluszem.

Owocnik pomaga też w tym drugim etapie. Parowanie wody chłodzi powietrze wokół kapelusza i wywołuje słabe prądy, które wynoszą zarodniki spod kapelusza z prędkością rzędu centymetrów na sekundę i unoszą je na 10 cm lub wyżej. Dzięki temu zarodniki rozchodzą się nawet przy słabym wietrze. Tłumaczy to też, dlaczego owocniki potrzebują tak dużo wody (Dressaire i in., 2016).

Wysyp zarodników: jak go zrobić i co mówi jego barwa

Pojedynczego zarodnika nie zobaczysz, ale ich masę tak. Wysyp zarodników to ślad, który zostawiają zarodniki opadające z kapelusza na papier. Jego barwa bardzo pomaga w oznaczaniu grzybów blaszkowych, bo pozwala szybko przypisać znalezisko do rodziny. U gołąbków (Russula) odcień wysypu jest wręcz kluczową cechą (grzyby.pl).

Atlas grzyby.pl opisuje wykonanie wysypu tak:

1. Odcięty kapelusz połóż na papierze lub folii blaszkami w dół, tak jak rósł.
2. Zostaw go na kilka godzin w miejscu bez przeciągów, np. w szufladzie albo pod rozłożoną gazetą. Przykrycie nie może być szczelne, bo zaparowany grzyb zwykle nie daje wysypu.
3. Barwę oceń po wyschnięciu. Suchy wysyp jest zwykle nieco jaśniejszy niż świeży.

Bywają wyjątki. Wysyp ciemnoblaszka krwistozarodnikowego (Melanophyllum haematospermum) jest na świeżo oliwkowozielony, a po wyschnięciu czerwonobrązowy (grzyby.pl).

Sama barwa wysypu nie wystarcza do oznaczenia gatunku. Biały wysyp mają zarówno jadalna czubajka kania, jak i muchomor zielonawy, na który przypadają niemal wszystkie śmiertelne i ciężkie zatrucia grzybami w Polsce (grzyby.pl). Przydaje się za to przy pieczarkach: ich wysyp jest czekoladowobrązowy, a blaszki z wiekiem różowieją i brązowieją. Muchomory mają zawsze wysyp biały i nawet w wieku dojrzałym jasne, zwykle białe blaszki. U dojrzałych owocników te cechy pewnie odróżniają pieczarki od muchomorów, ale młode pieczarki mają jeszcze jasne blaszki (grzyby.pl).

Jak wyglądają zarodniki pieczarki, kani i borowika?

Mykolodzy opisują zarodniki barwą wysypu, kształtem i wymiarami mierzonymi pod mikroskopem w mikrometrach. Mikrometr (µm) to tysięczna część milimetra. Tak wyglądają zarodniki kilku znanych grzybów według atlasu grzyby.pl:

Gatunek	Barwa wysypu	Kształt zarodników	Wymiary
Pieczarka polna (Agaricus campestris)	czekoladowobrązowa	szerokoelipsoidalne, gładkie	6,5-8,5 × 4,5-6 µm
Pieczarka dwuzarodnikowa (Agaricus bisporus)	czekoladowobrązowa	szerokoelipsoidalne, gładkie	6,5-8 × 5-6,5 µm
Borowik szlachetny (Boletus edulis)	oliwkowobrązowa	wrzecionowate, gładkie	14-18 × 4,5-5,5 µm
Czubajka kania (Macrolepiota procera)	biała	elipsoidalne, gładkie, bezbarwne	15-20 × 10-13 µm
Muchomor zielonawy (Amanita phalloides)	biała	prawie kuliste do szerokoelipsoidalnych, gładkie	7-12 × 6-8 µm
Purchawka chropowata (Lycoperdon perlatum)	brązowa do oliwkowobrązowawej	kuliste, delikatnie brodawkowane	3-4,5 µm

W skali całego królestwa grzybów różnice są ogromne. W bazie danych obejmującej ponad 26 tys. gatunków rozmiary zarodników różniły się o ponad osiem rzędów wielkości (Aguilar-Trigueros i in., 2023).

Zarodniki a nasiona: czym się różnią?

Określenie „nasiona grzybów” jest błędne. Nasiono to wielokomórkowy twór roślin nasiennych, w którym jest zarodek nowej rośliny i zapas substancji odżywczych. Zarodnik grzyba to zwykle pojedyncza, mikroskopijna komórka, z której w sprzyjających warunkach wyrasta strzępka.

Cecha	Nasiono	Zarodnik grzyba
Budowa	wielokomórkowe, z zarodkiem rośliny	zwykle jedna komórka
Zapas pokarmu	tkanka zapasowa dla zarodka	brak tkanki zapasowej
Wielkość	zwykle widoczne gołym okiem	mikrometry, widoczne pod mikroskopem
Co z niego wyrasta	siewka nowej rośliny	strzępka, a z niej grzybnia
Kto je wytwarza	rośliny nasienne	grzyby, a także m.in. mchy i paprocie

Zarodniki grzybów w powietrzu i alergia

Zarodniki grzybów stale unoszą się w powietrzu, a część z nich uczula. Najlepiej zbadane są zarodniki grzybów pleśniowych z rodzajów Alternaria i Cladosporium, zaliczane do silnie alergizujących składników powietrza. W Europie Środkowej i Północnej ich sezon pokrywa się z sezonem pylenia roślin głównie w czerwcu i lipcu (Myszkowska i in., 2023). Stężenie tych zarodników zależy przede wszystkim od temperatury i ilości pary wodnej w powietrzu (Grinn-Gofroń i in., 2019). Objawy, które mogą wskazywać na alergię na zarodniki pleśni, warto skonsultować z alergologiem.

Zarodniki pod mikroskopem

Kształt, barwę i ornamentację zarodników widać dopiero pod mikroskopem. Dlatego pomiar zarodników to jedna z podstawowych metod oznaczania grzybów. W opisach gatunków w atlasach, np. na grzyby.pl, podaje się wymiary zarodników z dokładnością do dziesiątych części mikrometra.

Do obserwacji zarodników służy mikroskop biologiczny (świetlny). W dziale sprzęt laboratoryjny mamy m.in. mikroskop BioLight 300, szkiełka podstawowe i zestaw preparacyjny z barwnikami. O technikach obserwacji piszemy w dziale obserwacje mikroskopowe.

Kolejny etap życia grzyba, grzybnię, obejrzysz w growkicie. Growkit to podłoże przerośnięte grzybnią, a nie zarodniki. W ofercie mamy growkity z grzybnią Psilocybe cubensis do obserwacji oraz growkity grzybów jadalnych i funkcjonalnych, np. soplówki jeżowatej i reishi, które można legalnie doprowadzić do owocników.

Zarodniki grzybów psylocybinowych a prawo

Najczęściej zadawane pytania

Jak inaczej nazywa się zarodnik?

Spora. W krzyżówkach hasło „zarodnik grzybów” na pięć liter to zwykle właśnie SPORA.

Co wytwarza zarodniki grzyba?

Owocnik, czyli zwykle nadziemna część grzyba, którą zbieramy w lesie. Zarodniki powstają w warstwie rodzajnej (hymenium) na blaszkach, rurkach lub kolcach pod kapeluszem, a u purchawek wewnątrz owocnika.

Czy rozmnażanie przez zarodniki jest płciowe?

Bywa płciowe i bezpłciowe. Zarodniki workowe i podstawkowe powstają po mejozie w cyklu płciowym (mejospory). Zarodniki sporangialne i konidia powstają przez mitozę, bezpłciowo (mitospory) (ZPE).

Czy z zarodników można wyhodować borowiki albo kurki?

W warunkach domowych praktycznie nie. Borowik szlachetny wytwarza owocniki zwykle w symbiozie z drzewami w drzewostanach starszych niż 40 lat, a próby jego kontrolowanej uprawy wciąż trwają (Mediavilla i in., 2016). Podobnie jest z większością grzybów mikoryzowych: owocniki tworzą tylko we współżyciu z drzewami lub krzewami (Albuquerque-Martins i in., 2019). W domu można za to legalnie hodować grzyby rozkładające drewno, np. soplówkę jeżowatą czy reishi z growkitu.

Czy zarodniki grzybów psylocybinowych są legalne?

Tak. Nie zawierają psylocybiny i nie ma ich w wykazie substancji kontrolowanych. Nielegalne jest wyhodowanie z nich owocników.

Źródła

• Snowarski M. Atlas grzybów Polski grzyby.pl: hasła „budowa grzybów”, „zarodniki”, „wysyp zarodników grzybów”, „Basidiomycota”, „Ascomycota” oraz opisy gatunków z tabeli (dostęp 25.09.2026). grzyby.pl
• Zintegrowana Platforma Edukacyjna (ZPE). Różnorodność zarodników grzybów. zpe.gov.pl
• Pringle A. i in. (2005). The captured launch of a ballistospore. Mycologia, 97(4), 866-871. DOI
• Noblin X., Yang S., Dumais J. (2009). Surface tension propulsion of fungal spores. Journal of Experimental Biology, 212(17), 2835-2843. DOI
• Stolze-Rybczynski J. L. i in. (2009). Adaptation of the spore discharge mechanism in the Basidiomycota. PLoS One, 4(1), e4163. DOI
• Dressaire E. i in. (2016). Mushrooms use convectively created airflows to disperse their spores. PNAS, 113(11), 2833-2838. DOI
• James T. Y. i in. (2006). A molecular phylogeny of the flagellated fungi (Chytridiomycota) and description of a new phylum (Blastocladiomycota). Mycologia, 98(6), 860-871. DOI
• Aguilar-Trigueros C. A. i in. (2023). Symbiotic status alters fungal eco-evolutionary offspring trajectories. Ecology Letters, 26(9), 1523-1534. DOI
• Myszkowska D. i in. (2023). Co-exposure to highly allergenic airborne pollen and fungal spores in Europe. Science of the Total Environment, 905, 167285. DOI
• Grinn-Gofroń A. i in. (2019). Airborne Alternaria and Cladosporium fungal spores in Europe: Forecasting possibilities and relationships with meteorological parameters. Science of the Total Environment, 653, 938-946. DOI
• Mediavilla O. i in. (2016). Mycorrhization between Cistus ladanifer L. and Boletus edulis Bull is enhanced by the mycorrhiza helper bacteria Pseudomonas fluorescens Migula. Mycorrhiza, 26(2), 161-168. DOI
• Albuquerque-Martins R. i in. (2019). Edible ectomycorrhizal fungi and Cistaceae. A study on compatibility and fungal ecological strategies. PLoS One, 14(12), e0226849. PMC
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych, tekst jednolity: Dz.U. 2024 poz. 1139. ELI