Ibogaina: co to jest? Iboga, badania i ryzyko

Ibogaina to alkaloid indolowy z kory korzenia afrykańskiego krzewu Tabernanthe iboga. W Afryce Zachodnio-Środkowej iboga ma długą tradycję obrzędową. Na Zachodzie ibogainę bada się jako możliwą pomoc w leczeniu uzależnień i skutków urazów mózgu, ale wiąże się z poważnym ryzykiem dla serca. W Polsce krzew iboga, łącznie z wyciągami, jest środkiem odurzającym. Poniżej opisujemy roślinę, historię, badania i ryzyko. Nie podajemy przygotowania ani dawek.

Spis treści

1. Ibogaina: co to jest?
2. Iboga: krzew Tabernanthe iboga
3. Historia: od Afryki do klinik uzależnień
4. Ibogaina w badaniach nad uzależnieniami
5. Badanie ze Stanfordu: weterani po urazach mózgu
6. Ryzyko: serce i zgony
7. Czy ibogaina jest legalna w Polsce?
8. Najczęściej zadawane pytania
9. Źródła

Ibogaina: co to jest?

Ibogaina – naturalnie występujący, psychoaktywny alkaloid indolowy, pozyskiwany z kory korzenia afrykańskiego krzewu Tabernanthe iboga (Koenig i Hilber, 2015).

Ibogaina działa na wiele układów neuroprzekaźników jednocześnie. Badacze ze Stanfordu nazywają ją onejrogenem, czyli substancją wywołującą stany podobne do snu (Cherian i in., 2024). W organizmie przekształca się w noribogainę, aktywny metabolit, który utrzymuje się we krwi znacznie dłużej niż sama ibogaina. To jemu przypisuje się długotrwałe skutki jej przyjęcia (Koenig i Hilber, 2015).

Iboga: krzew Tabernanthe iboga

Iboga narkotyczna (Tabernanthe iboga) to krzew z rodziny toinowatych (Apocynaceae), rosnący w tropikalnych rejonach środkowej i zachodniej Afryki. Głównym alkaloidem kory jego korzenia jest ibogaina. Ludy Afryki Zachodnio-Środkowej używały wyciągów z ibogi w niewielkich ilościach przeciw zmęczeniu, głodowi i pragnieniu, a w większych w obrzędach inicjacyjnych podczas ceremonii religijnych (Koenig i Hilber, 2015). Najbardziej znana jest afrykańska religia bwiti, w której obrzędach używa się ibogi (Alper i in., 2008).

Historia: od Afryki do klinik uzależnień

Na Zachodzie ibogainą zainteresowano się na początku XX wieku. Stosowano ją wtedy przy osłabieniu i jako środek pobudzający układ nerwowo-mięśniowy, a w latach 40. i 50. badano ją jako potencjalny lek na układ krążenia. W 1993 r. amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) zgodziła się na badanie kliniczne ibogainy z udziałem ludzi. Nagła śmierć jednej z pacjentek osłabiła zainteresowanie, a w 1995 r. amerykański Narodowy Instytut ds. Nadużywania Narkotyków (NIDA) zrezygnował z finansowania dalszych badań na ludziach. W USA ibogaina jest substancją z wykazu I (Schedule I). Według przeglądu z 2015 r. NIDA wspierał za to prace nad 18-metoksykoronarydyną (18-MC), syntetycznym analogiem ibogainy uważanym za mniej toksyczny (Koenig i Hilber, 2015).

Poza oficjalną medycyną wyrosła za to globalna „subkultura medyczna” ibogainy. Do lutego 2006 r. przyjęło ją, według szacunków, ok. 3 400 osób, czterokrotnie więcej niż pięć lat wcześniej. 68% z nich zrobiło to z powodu uzależnienia, a 53% konkretnie w celu odstawienia opioidów. Autorzy zwracają uwagę na ryzyko wynikające z braku standardów klinicznych i farmaceutycznych (Alper i in., 2008).

Ibogaina w badaniach nad uzależnieniami

Najwięcej danych dotyczy odstawiania opioidów. Wszystkie opisane niżej badania są obserwacyjne, prowadzone na małych grupach i bez grupy kontrolnej, więc nie dowodzą skuteczności.

• Alper i in. (1999) opisali 33 przypadki odtruwania od opioidów w warunkach pozamedycznych. U 25 osób objawy odstawienia ustąpiły w ciągu doby. Jedna osoba zmarła, prawdopodobnie po potajemnym przyjęciu heroiny.
• Brown i Alper (2018) obserwowali 30 osób uzależnionych od opioidów. Objawy odstawienia wyraźnie się zmniejszyły, a miesiąc po leczeniu połowa uczestników zgłaszała brak używania opioidów w ciągu ostatnich 30 dni. Poprawa utrzymywała się w kolejnych miesiącach, ale była mniejsza niż po miesiącu.
• Noller i in. (2018) badali 14 osób w Nowej Zelandii, gdzie terapia ibogainą była legalna, przez 12 miesięcy. U osób, które przeszły wszystkie wywiady, zmniejszyło się używanie narkotyków i nasilenie depresji. Jeden uczestnik zmarł w trakcie leczenia.

Badanie ze Stanfordu: weterani po urazach mózgu

Najczęściej cytowane nowe badanie to prospektywne badanie obserwacyjne zespołu z Uniwersytetu Stanforda. Wzięło w nim udział 30 weteranów sił specjalnych z przebytymi, przeważnie łagodnymi urazami mózgu. Ibogainę podawano razem z magnezem, żeby ograniczyć ryzyko groźnych zaburzeń rytmu serca. Miesiąc po leczeniu autorzy odnotowali poprawę funkcjonowania oraz zmniejszenie objawów PTSD, depresji i lęku, bez nieoczekiwanych ani poważnych zdarzeń niepożądanych. Sami podkreślają, że potrzebne są kontrolowane badania kliniczne (Cherian i in., 2024). Więcej o tym badaniu piszemy w tekście ibogaina w badaniach Stanford Medicine.

Ryzyko: serce i zgony

Ibogaina wydłuża odstęp QT w zapisie EKG, co zwiększa ryzyko groźnej arytmii typu torsade de pointes. Blokuje kanały potasowe hERG w sercu już w niskich stężeniach. To samo robi jej metabolit noribogaina, którego okres półtrwania wynosi 28-49 godzin, więc ryzyko nie znika wraz z ustąpieniem działania. We wszystkich opisanych przypadkach zgonów i arytmii, w których to badano, stwierdzono niski poziom potasu we krwi (Koenig i Hilber, 2015).

Przegląd wszystkich znanych zgonów poza Afryką Zachodnio-Środkową z lat 1990-2008 objął 19 osób w wieku 24-54 lat. Zmarły od 1,5 do 76 godzin po przyjęciu ibogainy. W 12 z 14 przypadków, w których dostępne były pełne dane sekcyjne, do zgonu przyczyniły się wcześniejsze choroby, głównie serca, lub inne substancje. Autorzy wskazali też napady drgawek przy odstawieniu alkoholu i benzodiazepin oraz używanie tradycyjnych preparatów z ibogi bez wiedzy o ich działaniu (Alper i in., 2012).

W nagłym przypadku dzwoń pod numer alarmowy 112.

Czy ibogaina jest legalna w Polsce?

Najczęściej zadawane pytania

Czym jest iboga?

To krzew Tabernanthe iboga z rodziny toinowatych, rosnący w tropikalnej Afryce Zachodnio-Środkowej. Z kory jego korzenia pochodzi ibogaina.

Czy ibogaina leczy uzależnienia?

Tego nie udowodniono. Dotychczasowe badania są obserwacyjne, na małych grupach i bez grupy kontrolnej. Jednocześnie opisano zgony związane z jej przyjęciem, głównie z powodu zaburzeń rytmu serca.

Ile kosztuje ibogaina?

W Polsce nie ma legalnego rynku ani legalnej terapii ibogainą. Krzew iboga i jego wyciągi są środkiem odurzającym, dlatego nie podajemy cen.

Gdzie przeczytać więcej po polsku?

Historię ibogainy i jej stosowania opisuje książka Petera Franka „Ibogaina. Uzdrawiająca moc wizji”.

Źródła

• Koenig X., Hilber K. (2015). The anti-addiction drug ibogaine and the heart: a delicate relation. Molecules, 20(2), 2208-2228. DOI
• Alper K. R., Stajić M., Gill J. R. (2012). Fatalities temporally associated with the ingestion of ibogaine. Journal of Forensic Sciences, 57(2), 398-412. DOI
• Alper K. R., Lotsof H. S., Kaplan C. D. (2008). The ibogaine medical subculture. Journal of Ethnopharmacology, 115(1), 9-24. DOI
• Alper K. R. i in. (1999). Treatment of acute opioid withdrawal with ibogaine. American Journal on Addictions, 8(3), 234-242. DOI
• Brown T. K., Alper K. (2018). Treatment of opioid use disorder with ibogaine: detoxification and drug use outcomes. American Journal of Drug and Alcohol Abuse, 44(1), 24-36. DOI
• Noller G. E., Frampton C. M., Yazar-Klosinski B. (2018). Ibogaine treatment outcomes for opioid dependence from a twelve-month follow-up observational study. American Journal of Drug and Alcohol Abuse, 44(1), 37-46. DOI
• Cherian K. N. i in. (2024). Magnesium-ibogaine therapy in veterans with traumatic brain injuries. Nature Medicine, 30(2), 373-381. DOI
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych, tekst jednolity: Dz.U. 2024 poz. 1139. ELI
• Ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii, tekst jednolity: Dz.U. 2023 poz. 1939. ELI