Stań się czym jesteś Alan Watts — książka

Stań się czym jesteś — polecenie, które przeczy samemu sobie: jak stać się tym, czym już się jest? Alan Watts nie tyle rozwiązuje ten paradoks, ile obraca go w różnych światłach przez jedenaście krótkich esejów zebranych z dwóch dekad jego pisania. Sam tytuł ma ponad dwa i pół tysiąca lat: pochodzi od greckiego poety Pindara, który wzywał, by stać się tym, czym się jest — poznawszy wprzód, co to znaczy — a Fryderyk Nietzsche uczynił z tego zdania podtytuł Ecce homo.

Alan Watts — kapłan, który odszedł na Wschód

Alan Watts (1915–1973) był Brytyjczykiem, który stał się jednym z najważniejszych pośredników między myślą Wschodu a Zachodem — i doszedł do tego drogą, jakiej trudno się spodziewać. Urodzony pod Londynem, w 1938 roku wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, a w 1945 przyjął święcenia w Kościele episkopalnym. Duszpasterzem był pięć lat. W 1950 odszedł z posługi i przeniósł się do Kalifornii, gdzie związał się z American Academy of Asian Studies i zaczął wykładać buddyzm, taoizm oraz filozofię hinduską.

Prawdziwym medium Wattsa nie była jednak katedra, lecz głos. Od 1953 roku prowadził audycje w rozgłośni KPFA w Berkeley; jego nagrane wykłady krążą do dziś i dla wielu odbiorców są pierwszym spotkaniem z tą myślą. Rozgłos przyniosła mu Droga zen (1957), międzynarodowy bestseller, który współtworzył amerykańską modę na zen w kręgach bitników. Watts nazywał siebie „filozoficznym rozrywkowcem” i nie udawał akademika — ta autoironia jest zarazem najlepszą wskazówką, czego się po nim spodziewać: błyskotliwości i swady, nie systematycznego wywodu z przypisami.

O czym jest ta książka

Stań się czym jesteś nie jest książką, którą Watts usiadł i napisał jako całość. To zbiór ułożony pośmiertnie: angielski oryginał Become What You Are wydano po raz pierwszy w 1995 roku, ponad dwie dekady po śmierci autora, a pieczę nad wyborem sprawował jego syn, Mark Watts. Na tom składa się jedenaście krótkich tekstów, w większości pierwotnie ogłoszonych w czasopismach.

Najciekawsza w tym wyborze jest jego rozpiętość w czasie. Część esejów pochodzi z połowy lat 50., z dojrzałego, kalifornijskiego okresu Wattsa; inne to rzeczy znacznie wcześniejsze, pisane pod koniec lat 30., zanim jeszcze opuścił Anglię. Czytelnik ogląda więc ten sam umysł na dwóch odległych etapach i może sam ocenić, co się w nim przez te lata zmieniło, a co pozostało niewzruszone.

Tematycznie Watts krąży wokół jednego napięcia. Zdaniem autora samo „poszukiwanie” prawdziwego ja jest przeszkodą: im usilniej gonimy za sobą, tym mocniej potwierdzamy, że nas przy sobie nie ma. Stąd tytułowe polecenie, które jest raczej rozbrojeniem pytania niż odpowiedzią — Watts twierdzi, że nie ma dokąd dojść, bo cel okazuje się punktem wyjścia. Wokół tej myśli autor zbiera wątki z kilku tradycji naraz: zenu i jego nieufności wobec pojęć, taoistycznej idei działania bez przymuszania (wu wei), granic języka wobec tego, co niewyrażalne, a także psychologicznej symboliki w chrześcijaństwie, które znał od podszewki z czasów kapłaństwa. Ten synkretyzm — swobodne zestawianie Wschodu z Zachodem — jest znakiem firmowym Wattsa i bywa mu wytykany równie często, co stawiany za zaletę.

Miejsce w twórczości Wattsa i na tej półce

W bibliografii Wattsa Stań się czym jesteś to pozycja poboczna, nie główna brama. Kto zaczyna od zera, więcej wyniesie z Drogi zen albo z Mądrości niepewności; ten tom działa najlepiej jako zbiór na próbę — krótkie teksty, które można czytać wyrywkowo — albo jako dopełnienie dla kogoś, kto zna już głos autora. Sama tytułowa obsesja wróci u niego później, rozwinięta w najsłynniejszej z jego książek, Księdze o tabu wobec wiedzy, kim jesteś z 1966 roku.

Na półce polskich wydań Watts sąsiaduje z autorami tego samego nurtu: Brytyjczykami, którzy stali się dla Zachodu tłumaczami mistyki i duchowego niepokoju lat 60. Najbliżej mu do Aldousa Huxleya — obaj urodzeni w Anglii, obaj osiedli w Kalifornii, obaj współtworzyli słownik duchowej kontrkultury; kto ceni Stań się czym jesteś, naturalnie sięgnie po Drzwi percepcji Huxleya, wpisane w ten sam krąg. Trzeba jednak od razu zaznaczyć różnicę. Część sąsiadów z tej półki — jak Pokarm bogów Terence’a McKenny — prowadzi wprost w stronę psychodelików, podczas gdy Watts w tym akurat zbiorze zostaje po stronie filozofii i mistyki. Wątku substancji jest tu co najwyżej tyle, co marginesu; sam autor poświęcił mu osobną, późniejszą książkę (The Joyous Cosmology, 1962), której ten tom nie zastępuje.

Dla kogo

• Dla słuchaczy Wattsa — jeśli znasz jego nagrania i chcesz mieć go w druku, dostajesz go tu w skondensowanej, esejowej formie.
• Dla wchodzących na próbę — krótkie, samodzielne teksty pozwalają posmakować sposobu myślenia autora bez zobowiązania na grubą monografię.
• Dla zainteresowanych myślą Wschodu na Zachodzie — zen, taoizm i pytanie o naturę „ja” to centrum tej książki, referowane językiem prostym, choć nie płytkim.
• Raczej nie dla szukających wątku psychodelicznego — to filozofia i mistyka, nie rzecz o substancjach. Kto trafił tu tropem grzybów czy psylocybiny, znajdzie ten wątek najwyżej marginalnie; materiał wprost na ten temat zebraliśmy w dziale psylocybina.
• Raczej nie dla szukających systematycznego wykładu — to zbiór okazjonalnych tekstów z dwudziestu lat, nierówny i bez jednego, prowadzonego od początku do końca argumentu. Kto chce uporządkowanej całości, powinien zacząć od Drogi zen.
• Raczej nie dla szukających poradnika — mimo rozkazującego tytułu Watts nie podaje kroków ani programu „pracy nad sobą”. Przeciwnie: rozbraja samo założenie, że jest tu cokolwiek do osiągnięcia.

Dane wydawnicze

• Autor: Alan Watts
• Tytuł oryginału: Become What You Are (wyd. angielskie 1995)
• Wydawca polski: Okultura
• Rok wydania PL: 2020
• Przekład: Dariusz Misiuna
• Objętość: 176 stron
• Oprawa: miękka
• ISBN: 978-83-88922-68-8

Najczęstsze pytania

Czy to książka o psychodelikach?

Nie. Stań się czym jesteś to zbiór esejów o zenie, taoizmie i mistyce — buddyjskiej oraz chrześcijańskiej. Wątek substancji pojawia się tu najwyżej na marginesie. Watts pisał wprawdzie o doświadczeniu psychodelicznym, ale w innej, osobnej książce (The Joyous Cosmology, 1962), której ten tom nie zastępuje.

Czy trzeba wcześniej znać Alana Wattsa?

Nie, tekst nie zakłada przygotowania. Warto jednak wiedzieć, że to zbiór krótkich, osobnych esejów, a nie ciągły wykład — bardziej sprawdza się jako próbka stylu myślenia autora albo dopełnienie lektury niż jako pierwsza, systematyczna książka. Kto szuka uporządkowanego wprowadzenia, więcej wyniesie z Drogi zen.

Czy to spójna książka, czy antologia?

Antologia. Angielski oryginał ukazał się w 1995 roku, ponad dwadzieścia lat po śmierci Wattsa, a wyboru dokonał jego syn Mark z tekstów rozproszonych po czasopismach, powstałych między późnymi latami 30. a połową lat 50. Nie ma tu więc jednej, prowadzonej od początku do końca tezy — jest jeden temat oglądany z kilku stron i na dwóch etapach życia autora.

Opis ma charakter informacyjny i księgarski. Publikacja jest zbiorem esejów filozoficznych; zawarte w niej poglądy są poglądami autora i nie stanowią porady medycznej, psychologicznej ani duchowej. Substancje psychoaktywne, o których mowa w innych częściach serwisu, pozostają w Polsce pod kontrolą ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii.