Strzępki życia — Merlin Sheldrake

Merlin Sheldrake napisał książkę, która zmieniła sposób, w jaki wielu czytelników patrzy na grzyby — i na całą przyrodę pod stopami. Strzępki życia to opowieść o grzybni, sieciach mikoryzowych i o organizmach, które bez mózgu potrafią rozwiązywać problemy, łączyć całe lasy i rozkładać niemal wszystko. To jedna z najgłośniejszych książek popularnonaukowych ostatnich lat i pozycja, która idealnie trafia w sam środek tego, o czym piszemy w naszym dziale o mykologii.

Merlin Sheldrake — biolog, który patrzy z perspektywy grzyba

Merlin Sheldrake jest brytyjskim biologiem z doktoratem z ekologii tropikalnej uzyskanym na Uniwersytecie Cambridge. Pracę doktorską poświęcił podziemnym sieciom grzybowym w lasach tropikalnych Panamy, gdzie prowadził badania jako stypendysta Smithsonian Tropical Research Institute. To nie jest więc dziennikarz relacjonujący cudze odkrycia z boku, lecz naukowiec piszący o dziedzinie, w której sam kopał w ziemi — i to widać w książce na każdym kroku.

Strzępki życia przyniosły mu międzynarodowe uznanie: książka została nagrodzona brytyjską Wainwright Prize za pisarstwo o przyrodzie, trafiła na listy bestsellerów „New York Timesa” i „Sunday Timesa” i była szeroko wyróżniana w konkursach popularnonaukowych. Charakterystyczne dla Sheldrake’a jest to, że namawia czytelnika, by porzucił „roślinocentryczne” spojrzenie i spróbował zobaczyć świat z perspektywy grzyba — organizmu, który nie mieści się w naszych zwykłych podziałach i metaforach.

O czym jest ta książka

Sheldrake prowadzi czytelnika przez świat, który zwykle pozostaje niewidoczny. Jego bohaterem nie jest kapelusz grzyba wystający z ziemi, lecz grzybnia i sieci mikoryzowe — misterna sieć strzępek splatająca korzenie roślin z glebą i wymieniająca z nimi wodę, składniki mineralne i cukry. To właśnie te podziemne połączenia dały początek popularnemu obrazowi „wood wide web”: idei, że drzewa w lesie „komunikują się” przez grzyby. Sheldrake należy do autorów, którzy tę metaforę zarazem spopularyzowali i poddali krytycznemu namysłowi, pokazując, gdzie kończy się fakt, a zaczyna efektowne uproszczenie.

Kolejne rozdziały to opowieść o zdumiewających zdolnościach grzybów. Autor pokazuje, że grzybnia potrafi zachowywać się jak zdecentralizowana sieć przetwarzająca informacje — reagować na bodźce, „przeszukiwać” przestrzeń i podejmować coś na kształt decyzji bez żadnego centralnego mózgu. Osobne miejsce zajmują grzyby rozkładające materię organiczną (saprotrofy): to one rozbierają martwe drewno i liście na czynniki pierwsze, bez których obieg materii w przyrodzie po prostu by stanął. Sheldrake opisuje też mykoremediację — próby wykorzystania grzybów do rozkładania zanieczyszczeń — oraz porosty, czyli spektakularne przymierza grzybów z glonami.

Nie brakuje wątku, który najbliżej łączy tę książkę z resztą naszej półki. Jeden z rozdziałów Sheldrake poświęca grzybom zmieniającym zachowanie i świadomość — od słynnych „grzybów zombie” z rodzaju Ophiocordyceps, przejmujących kontrolę nad owadami, po historię badań nad grzybami zawierającymi psylocybinę. Autor referuje tu naukę i historię tych badań; nie jest to poradnik ani zachęta, lecz element szerszej opowieści o tym, jak głęboko grzyby wpisały się w kulturę i naukę człowieka.

Dla kogo

• Dla ciekawych mykologii — to prawdopodobnie najlepsze współczesne wprowadzenie do świata grzybów: grzybni, mikoryzy i sieci grzybowych, napisane przez biologa, ale językiem dla każdego.
• Dla miłośników przyrody i lasu — po tej lekturze spacer po lesie wygląda inaczej; Sheldrake pokazuje, co dzieje się pod ściółką i dlaczego grzyby są dla ekosystemu równie ważne co drzewa.
• Dla czytelników dobrego non-fiction — książka jest świetnie napisana i wielokrotnie nagradzana; ciągnie jak dobra opowieść, mimo że mówi o nauce.
• Dla naszych klientów zainteresowanych grzybami — jeśli interesują Cię grzyby od strony biologii, a nie tylko uprawy, Strzępki życia dają szeroki, rzetelny kontekst. Praktyczne materiały o hodowli znajdziesz osobno w dziale wiedza.
• Uwaga: to nie jest atlas do rozpoznawania grzybów w lesie ani poradnik uprawy — raczej wielka, panoramiczna opowieść o tym, czym grzyby są i co potrafią.

Dane wydawnicze

• Autor: Merlin Sheldrake
• Tytuł oryginału: Entangled Life: How Fungi Make Our Worlds, Change Our Minds & Shape Our Futures (2020)
• Podtytuł (wyd. pol.): O tym, jak grzyby tworzą nasz świat, zmieniają nasz umysł i kształtują naszą przyszłość
• Wydawca polski: Insignis Media
• Przekład: Urszula Gardner
• Rok wydania: 2023
• Objętość: 416 stron

Polskie wydanie ukazało się nakładem Insignis Media w październiku 2023 roku, w przekładzie Urszuli Gardner. Dokładne dane techniczne konkretnego egzemplarza (oprawa, ISBN) najlepiej sprawdzić na jego stronie redakcyjnej.

Najczęstsze pytania

Czy trzeba znać się na biologii, żeby zrozumieć tę książkę?

Nie. Sheldrake pisze przystępnie i z pasją, tłumacząc pojęcia na bieżąco. To książka popularnonaukowa adresowana do szerokiego czytelnika — wiedza biologiczna pomaga, ale nie jest warunkiem. Kto chce sięgnąć po bardziej podstawowe wyjaśnienia pojęć takich jak mikoryza czy grzybnia, znajdzie je też w naszym dziale wiedzy.

Czy to książka o grzybach psylocybinowych?

Nie, choć jeden z rozdziałów porusza także ten temat. Strzępki życia to przede wszystkim opowieść o grzybach jako królestwie życia — o grzybni, mikoryzie, rozkładzie materii i symbiozach. Wątek grzybów wpływających na świadomość jest tylko jednym z wielu i autor traktuje go jako część historii nauki, nie jako poradnik.

Czym różni się od popularnych ujęć „wood wide web”?

Sheldrake tę metaforę spopularyzował, ale też pokazuje jej granice. Zamiast prostego obrazu „drzew rozmawiających przez internet grzybów” proponuje ostrożniejsze, bardziej precyzyjne spojrzenie na to, jak naprawdę działają leśne sieci grzybowe — i czego wciąż o nich nie wiemy.

Opis ma charakter informacyjny i księgarski. Publikacja jest pozycją popularnonaukową o biologii grzybów; przedstawione w niej interpretacje są stanowiskiem autora i referują aktualny stan wiedzy z chwili powstania książki. Poruszany w jednym z rozdziałów wątek grzybów zawierających psylocybinę ma charakter poznawczy i historyczny — nie jest poradą ani zachętą, a substancje psychodeliczne są w Polsce kontrolowane na mocy ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii.