Renesans psychodeliczny — Ben Sessa

Ben Sessa opisuje renesans psychodeliczny z pozycji, jakiej nie ma większość autorów piszących o tym temacie: sam jest praktykującym psychiatrą i prowadził brytyjskie badania kliniczne nad terapią wspomaganą MDMA. Renesans psychodeliczny spina w całość dwie historie — dawną obecność substancji psychodelicznych w kulturze i ich powrót do laboratoriów w XXI wieku. To blisko 500 stron pisanych od środka opisywanego zjawiska, a nie z dystansu reportera.

Ben Sessa — psychiatra, który sam prowadzi badania

Ben Sessa jest brytyjskim psychiatrą związanym z Bristolem, z wykształceniem w psychiatrii dzieci i młodzieży oraz wieloletnią praktyką w leczeniu uzależnień i następstw traumy. Jako senior research fellow współpracował z Uniwersytetem w Bristolu oraz Imperial College London — w środowisku badawczym skupionym wokół profesora Davida Nutta, jednego z najgłośniejszych brytyjskich badaczy polityki narkotykowej. Stanowisko samego Nutta można poznać z pierwszej ręki dzięki jego książce Narkotyki bez paniki.

Nazwisko Sessy najczęściej pojawia się przy tzw. badaniu BIMA (Bristol Imperial MDMA in Alcoholism) — pierwszym w Wielkiej Brytanii badaniu klinicznym nad terapią wspomaganą MDMA w uzależnieniu od alkoholu, którego wyniki zespół z udziałem Davida Nutta opublikował w 2021 roku w recenzowanym czasopiśmie naukowym. Były to wczesne badania nad bezpieczeństwem i tolerancją metody, a nie zarejestrowana forma leczenia. Sessa jest też współzałożycielem i przewodniczącym Breaking Convention — jednej z największych europejskich konferencji poświęconych nauce o psychodelikach. Ta podwójna rola, klinicysty i popularyzatora, tłumaczy, dlaczego jego książka jest zarazem przeglądem literatury i osobistym stanowiskiem w sporze.

O czym jest ta książka

Renesans psychodeliczny prowadzi czytelnika przez długą historię substancji psychodelicznych w kulturze człowieka — od ich obecności w dawnych praktykach rytualnych, przez naukowy entuzjazm połowy XX wieku, po polityczny zakaz, który na dekady wygasił badania. Sessa dowodzi, że to, co dziś nazywa się „renesansem”, jest w istocie powrotem do przerwanego wątku: pytań, które psychiatria stawiała już w latach 50. i 60., zanim substancje te trafiły na listy zakazane.

Osią książki jest teza autora, że psychodeliki zasługują na ponowną, rygorystyczną ocenę jako potencjalne narzędzia badawcze w psychiatrii — i że odcięcie ich od nauki miało podłoże bardziej polityczne niż merytoryczne. Sessa omawia kolejno substancje, wokół których toczy się współczesna dyskusja badawcza: LSD, psylocybinę obecną w niektórych grzybach, meskalinę, DMT i ayahuascę, a także MDMA — związek, któremu jako badacz poświęcił najwięcej własnej pracy. Za każdym razem interesuje go nie „przeżycie”, lecz mechanizm: jak dana substancja działa na mózg i czego może nas nauczyć o naturze świadomości oraz zaburzeń psychicznych.

Ważne zastrzeżenie: to nie jest poradnik. Książka nie zawiera instrukcji, nie opisuje, „jak” cokolwiek zażyć ani przeprowadzić, i nie namawia do sięgania po substancje kontrolowane. Sessa relacjonuje to, co pokazują badania i jak wygląda praca w kontrolowanych warunkach klinicznych — z wyraźnym zaznaczeniem, że wiele z opisywanych kierunków to wciąż badania w toku, a nie gotowe metody dostępne w gabinecie. Część rozdziałów ma charakter polemiczny: autor rozprawia się z mitami narosłymi wokół tematu z obu stron — zarówno z demonizacją z czasów „wojny z narkotykami”, jak i z bezkrytycznym entuzjazmem części środowiska.

Kontekst i miejsce w literaturze tematu

Angielski oryginał, The Psychedelic Renaissance, ukazał się w 2012 roku, a pięć lat później doczekał się znacznie rozszerzonego wydania drugiego, uzupełnionego o nowsze wyniki badań. Polski przekład wydała Okultura. Książka należy do fali publikacji, które od początku lat 2010. na nowo wprowadziły temat do głównego obiegu — obok głośnego reportażu Michaela Pollana Jak zmienić swój umysł, który tę samą falę opisuje z perspektywy dziennikarza, podczas gdy Sessa pisze jako lekarz i badacz.

Tym, co odróżnia tom Sessy od popularnych ujęć, jest nacisk na psychiatrię i farmakologię, a nie na duchowość czy przeżycie wewnętrzne. Czytelnik szukający tego drugiego wątku — psychodelików jako narzędzia doświadczenia religijnego i mistycznego — znajdzie go pełniej w książce Psychodeliki a duchowość Thomasa B. Robertsa. U Sessy wymiar duchowy zjawiska bywa obecny, ale zawsze wraca do pytania klinicznego: czy i jak można to zbadać.

Dla kogo

• Dla szukających rzetelnego przeglądu — Sessa porządkuje historię i współczesny stan debaty o psychodelikach w jednym, obszernym tomie, z licznymi odwołaniami do badań. To dobra mapa całego pola.
• Dla śledzących badania nad MDMA i psychiatrią — autor pisze o obszarze, w którym sam pracował, więc opisy pracy klinicznej mają tu konkret, jakiego brak w ujęciach czysto popularnych.
• Dla czytelników z pewnym zapleczem — książka jest gęstsza niż popularne wprowadzenia i miejscami techniczna; najlepiej wejść w nią, mając już ogólne rozeznanie w temacie.
• Raczej nie dla szukających poradnika — to nie jest instrukcja przygotowania ani „przeprowadzenia sesji”. Kto szuka praktycznych wskazówek, w tej książce ich nie znajdzie — obrót tymi substancjami jest w Polsce nielegalny.
• Raczej nie dla szukających najnowszych danych — tekst powstał w połowie lat 2010., a pole badawcze zmienia się szybko; część opisywanych badań ma dziś dalszy ciąg. Bieżące zagadnienia omawiamy w dziale wiedza.
• Nie mylić z „Przewodnikiem” — kto szuka krótkiego, praktycznego kompendium, prawdopodobnie ma na myśli inną książkę o zbliżonym tytule (Renesans psychodeliczny. Przewodnik Antona Gomeza-Escolara). To osobna pozycja innego autora.

Dane wydawnicze

• Autor: Ben Sessa
• Tytuł oryginału: The Psychedelic Renaissance (wyd. 1: 2012; rozszerzone wyd. 2: 2017)
• Wydawca polski: Okultura
• Przekład: Dariusz Misiuna, Maciej Czuchra
• Objętość: 484 strony
• Oprawa: broszurowa ze skrzydełkami

Polski przekład ukazał się nakładem Okultury; w obiegu funkcjonują dodruki z różnych lat, więc rok wydania konkretnego egzemplarza najlepiej sprawdzić na jego stronie redakcyjnej.

Najczęstsze pytania

Czy to ta sama książka co „Renesans psychodeliczny. Przewodnik”?

Nie. Renesans psychodeliczny Bena Sessy to obszerny, autorski przegląd historii i psychiatrii psychodelików. Renesans psychodeliczny. Przewodnik to inna, późniejsza książka innego autora (Antona Gomeza-Escolara), wydana przez inne wydawnictwo. Podobny tytuł, dwie różne pozycje.

Czy trzeba mieć wiedzę medyczną, żeby ją zrozumieć?

Nie jest to podręcznik dla specjalistów, ale też nie najlżejsza lektura. Sessa pisze przystępnie, jednak sięga po terminologię z psychiatrii i farmakologii i zakłada u czytelnika pewną ciekawość naukową. Osobom wchodzącym w temat od zera łagodniejszym wejściem bywa reportaż Pollana.

Czy książka opisuje leczenie dostępne w Polsce?

Nie. Sessa referuje badania kliniczne prowadzone głównie w Wielkiej Brytanii i USA, w większości na wczesnych etapach. Opisywane substancje pozostają w Polsce niezarejestrowane jako leki i kontrolowane prawnie; książka jest pozycją informacyjną i historyczną, nie ofertą terapii.

Opis ma charakter informacyjny i księgarski. Publikacja jest pozycją popularnonaukową i historyczną; przedstawione w niej tezy są poglądami autora, a opisywane badania kliniczne pozostają w większości we wczesnych fazach i nie stanowią porady medycznej ani dostępnej metody leczenia. MDMA, psylocybina, LSD i inne substancje psychodeliczne są w Polsce kontrolowane na mocy ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii.