Najdalsza podróż — Stanislav Grof, książka

W latach 1967–1976, w ośrodku badawczym pod Baltimore, Stanislav Grof kierował programem badań z udziałem nieuleczalnie chorych pacjentów onkologicznych. Trzy dekady później zamknął tamto doświadczenie — wraz z pół wiekiem studiów nad niezwykłymi stanami świadomości — w książce o jedynej podróży, której nikt nie ominie. Najdalsza podróż. Misterium i świadomość śmierci to jego podsumowujący esej o umieraniu: o tym, jak śmierć widziały wielkie tradycje, co mówią o niej badania nad świadomością i relacje osób, które znalazły się blisko jej granicy.

Stanislav Grof — psychiatra, który pół wieku badał granicę

Stanislav Grof (ur. 1931 w Pradze) należy do najważniejszych postaci powojennej psychologii. Wraz z Abrahamem Maslowem i Anthonym Sutichem współtworzył pod koniec lat 60. psychologię transpersonalną — nurt, który do opisu człowieka dopuścił doświadczenia duchowe i graniczne — i przez ponad sześćdziesiąt lat zajmował się tym, co nazywał holotropowymi, czyli „zwróconymi ku pełni”, stanami świadomości. Był jednym z głównych badaczy psychoterapii z użyciem substancji psychodelicznych: najpierw w Pradze, a od 1967 roku w Maryland Psychiatric Research Center przy szpitalu Spring Grove w Stanach Zjednoczonych.

Kiedy w latach 70. wstrzymano legalne prace nad tą grupą substancji, Grof opracował z Christiną Grof metodę pracy z oddechem holotropowym — technikę sięgającą po niezwykłe stany bez farmakologii, opartą na intensywnym oddychaniu, muzyce i pracy z ciałem. Ta biografia jest ważna dla lektury Najdalszej podróży: kiedy Grof pisze o umieraniu, pisze jako klinicysta, który przez dekady towarzyszył ludziom w stanach skrajnych, a nie jako eseista komentujący temat z boku.

O czym jest ta książka

Najdalsza podróż jest książką podsumowującą — Grof zbiera w niej to, co o śmierci i umieraniu zgromadził przez pięćdziesiąt lat pracy. Tytuł jest metaforą: „najdalszą podróżą” jest u niego samo umieranie, ostatnie z przejść, do których — jak dowodzi — dawne kultury przygotowywały człowieka równie starannie jak do narodzin.

Teza, wokół której książka jest zbudowana, należy do Grofa i on sam formułuje ją ostrożnie: że śmierć nie musi być po prostu końcem świadomości, a materiał z niezwykłych stanów umysłu, relacje okołośmiertne i zapisy wielkich tradycji układają się w obraz, w którym umieranie bywało rozumiane jako przejście, nie unicestwienie. Grof przedstawia to jawnie jako swoją hipotezę i interpretację, nie jako fakt dowiedziony — i tak też te fragmenty trzeba czytać.

Osobny, rozbudowany rozdział autor poświęca dawnym „księgom umarłych”: tybetańskiej Bardo Thödol, egipskiej Pert em hru, azteckiemu Kodeksowi Borgia, przekazom Majów i europejskiej średniowiecznej ars moriendi. Grof czyta je jako teksty o podwójnym przeznaczeniu: miały przygotować umierającego na to, co nadchodzi, a zarazem prowadzić żywych przez symboliczną śmierć i odrodzenie w obrzędach inicjacyjnych. Drugi wielki wątek to badania nad doświadczeniami okołośmiertnymi (NDE) — relacjami osób reanimowanych — oraz nad rzekomą pamięcią wcześniejszych wcieleń, którą w formie systematycznych studiów gromadził psychiatra Ian Stevenson. Grof zestawia te dane z własnymi obserwacjami i pyta, czy różne tradycje i różne metody nie opisują przypadkiem tego samego terytorium.

Najwięcej uwagi Grof poświęca jednak własnej pracy klinicznej. W ośrodku pod Baltimore prowadził w latach 1967–1976 badania nad zastosowaniem sesji psychodelicznych u osób umierających na chorobę nowotworową — program, który wcześniej opisał w napisanej z Joan Halifax książce The Human Encounter with Death (1977). Relacjonuje te badania jako badania: z ich założeniami, ograniczeniami i etapem, na którym zostały przerwane, gdy zamknięto legalne prace nad tą grupą substancji. Postawione wtedy pytania wróciły do laboratoriów dopiero po dekadach — jako przedmiot współczesnych badań klinicznych, między innymi nad psylocybiną, prowadzonych na uczelniach; ich wyniki wciąż pozostają w toku recenzji naukowej. To nie jest poradnik i nie ma w nim procedur — jest opis tego, czego autor był świadkiem, i wniosków, które z tego wyciągnął.

Tom jest bogato ilustrowany — reprodukcjami sztuki wizyjnej, tablicami z dawnych ksiąg i wyobrażeniami zaświatów z różnych kultur — co czyni z niego również rodzaj albumu pokazującego, jak ludzkość próbowała przedstawić to, co po śmierci nieprzedstawialne.

Miejsce w literaturze tematu

The Ultimate Journey ukazała się w 2006 roku nakładem amerykańskiego stowarzyszenia MAPS i jest jedną z późnych, podsumowujących prac Grofa. Domyka linię, którą otworzył The Human Encounter with Death (1977) i kontynuowały Books of the Dead (1994): próbę zebrania w jednym miejscu tego, co o umieraniu mówią psychologia, religioznawstwo i badania nad świadomością. Kto zna wcześniejszego Grofa, rozpozna tu jego stałą metodę — porównywanie relacji z niezwykłych stanów świadomości z zapisami mitologii i religii.

Książkę czyta się najlepiej na tle nowoczesnej debaty o zachodnim stosunku do śmierci — o jej wypieraniu i medykalizacji, które opisywali Ernest Becker w Zaprzeczaniu śmierci, Elisabeth Kübler-Ross czy historyk Philippe Ariès. Grof dokłada do tej rozmowy perspektywę, której tam brakowało: materiał z badań nad świadomością. Wątek, który przy tym otwiera — psychodeliki wobec duchowości i mistyki — rozwijają na tej samej półce Psychodeliki a duchowość Thomasa B. Robertsa oraz Święte pnącza duchów pod redakcją Ralpha Metznera.

Polski przekład ukazał się w oficynie Okultura, w serii „Transwizje”, która udostępniła po polsku wiele podstawowych tekstów o świadomości i psychodelikach. Przełożyli go Dariusz Misiuna i Maciej Lorenc — ten drugi kilkanaście lat później sam stał się autorem książek o psychodelikach, między innymi Czy psychodeliki uratują świat?. Współtłumacz debiutującego wówczas pokolenia i sędziwy klasyk gatunku spotkali się więc na jednej stronie tytułowej.

Dla kogo

• Dla czytelników psychologii transpersonalnej i badań nad świadomością — to jedna z najpełniejszych wypowiedzi Grofa i naturalne dopełnienie jego wcześniejszych prac.
• Dla zainteresowanych porównawczą historią religii i mitologiami śmierci — rozdział o „księgach umarłych” zbiera ten materiał w jednym miejscu i pokazuje, jak bardzo różne kultury opisywały umieranie w zbliżony sposób.
• Dla osób szukających szerokiej, kulturowo-filozoficznej ramy dla myślenia o przemijaniu — pisanej z powagą, bez pośpiechu i bez łatwych pociech.
• Raczej nie dla tych, którzy oczekują naukowego konsensu i twardych dowodów — Grof miesza referowanie badań z własną metafizyczną interpretacją, a wiele jego tez pozostaje spornych. Aktualny stan wiedzy trzeba weryfikować osobno; wybrane zagadnienia porządkujemy w dziale wiedza.
• Raczej nie dla szukających poradnika — to książka o tym, jak o śmierci myślały kultury i co pokazują badania, a nie instrukcja jakiegokolwiek działania. Nie ma w niej metod ani procedur.
• Raczej nie dla czytelników o nastawieniu ściśle materialistycznym — założenie, że świadomość może nie kończyć się wraz z pracą mózgu, jest dla tej książki punktem wyjścia, a nie ostrożnym wnioskiem na końcu.

Dane wydawnicze

• Autor: Stanislav Grof
• Tytuł oryginału: The Ultimate Journey: Consciousness and the Mystery of Death (2006)
• Wydawca polski: Okultura (seria „Transwizje”)
• Przekład: Dariusz Misiuna, Maciej Lorenc
• Objętość: 384 strony, z ilustracjami
• Oprawa: miękka
• ISBN: 978-83-88922-26-8

Książka ukazała się po polsku w dwóch wydaniach (2010 i 2014); dane w metryczce dotyczą wydania drugiego. Przy zakupie warto potwierdzić rok i numer ISBN egzemplarza, bo oba wydania bywają w katalogach opisywane nieco inaczej.

Najczęstsze pytania

Czy trzeba znać wcześniejsze książki Grofa?

Nie. Najdalsza podróż podsumowuje jego dorobek i można ją czytać osobno. Pomaga natomiast osłuchanie ze słownikiem psychologii transpersonalnej — pojęciami takimi jak niezwykłe czy holotropowe stany świadomości — bo Grof posługuje się nim swobodnie i rzadko zatrzymuje się na definicjach.

Czy książka opisuje terapię psychodeliczną osób umierających?

Odwołuje się do badań, które Grof prowadził w latach 1967–1976, i do pytań, jakie one postawiły. Przedstawia je jako badania z konkretnego okresu, przerwane w latach 70. — nie jako dostępną metodę leczenia ani instrukcję. Współczesne badania kliniczne nad tym obszarem, między innymi nad psylocybiną, wciąż trwają, a ich wyniki pozostają przedmiotem naukowej dyskusji.

Czy to książka religijna?

Nie w sensie wyznaniowym. Grof korzysta z tekstów religijnych i mistycznych jako źródeł, ale czyta je przez psychologię i badania nad świadomością. Bliżej tej książce do religioznawstwa i psychologii niż do teologii; nie namawia do żadnej wiary, proponuje raczej sposób patrzenia.

Opis ma charakter informacyjny i księgarski. Publikacja jest tekstem naukowym i literackim; zawarte w niej tezy są poglądami autora i nie stanowią porady medycznej ani zachęty do jakichkolwiek działań. Opisane w książce badania nad zastosowaniem substancji psychodelicznych u osób umierających są badaniami z lat 1967–1976 oraz przedmiotem odrębnych, wciąż prowadzonych badań klinicznych — nie są dostępną metodą leczenia. Psylocybina, LSD i pokrewne substancje są w Polsce kontrolowane na mocy ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii.