Lanmaoa asiatica, znana też jako borowik azjatycki, to jeden z najbardziej zagadkowych grzybów współczesnej mykologii. Nie jest spokrewniona z łysiczkami ani muchomorami, należy do rodziny borowikowatych, bliżej jej więc do prawdziwka niż do gatunków, które zwykle kojarzą się z działaniem na percepcję. A jednak to właśnie ten czerwonawy grzyb z chińskiej prowincji Yunnan wywołuje jeden z najlepiej udokumentowanych i najbardziej osobliwych zespołów klinicznych w toksykologii grzybów: halucynacje lilipucie, czyli wizje miniaturowych postaci. Co najciekawsze, nauka wciąż nie wie, jaki związek chemiczny za to odpowiada, wiadomo natomiast, że nie jest to psylocybina.

Warto przeczytać ten artykuł, bo porządkuje on fakty oddzielone od medialnego szumu: skąd nazwa, gdzie grzyb występuje, na czym polega zjawisko „małych ludzi”, co mówią dane kliniczne i dlaczego Lanmaoa asiatica stała się przedmiotem badań na trzech kontynentach. Pokazuje też, że podobne baśniowe wizje opisywano w różnych kulturach i epokach, na długo zanim naukowcy formalnie opisali ten gatunek.

Co to jest Lanmaoa asiatica?

Lanmaoa asiatica to gatunek grzyba z rodziny borowikowatych (Boletaceae, rząd Boletales). Naukowcy formalnie opisali go dopiero w 2015 roku: dokonali tego chińscy mykolodzy G. Wu i Zhu L. Yang, tworząc przy tej okazji cały rodzaj Lanmaoa. Wcześniej takie grzyby klasyfikowano w obrębie rodzaju Boletus, dopiero analizy filogenetyczne pozwoliły je wyodrębnić jako osobną gałąź w królestwie grzybów (Fungi).

Nazwa rodzaju to hołd dla Lan Mao, XVII-wiecznego chińskiego przyrodnika i zielarza z Yunnanu. Akademicka chińska nazwa gatunku, 兰茂牛肝菌, znaczy dosłownie „borowik Lan Mao”. W obiegu potocznym, zwłaszcza w chińskiej prowincji Junnan, grzyb funkcjonuje jako jian shou qing (见手青), co tłumaczy się jako „sinieje w dłoni”, od charakterystycznej reakcji barwnej, którą opiszemy niżej.

Gdzie występuje i czy można go kupić?

Grzyb jest ektomykoryzowym symbiontem, żyje w symbiozie z sosnami, przede wszystkim z sosną yunnańską (Pinus yunnanensis). Głównym obszarem występowania jest prowincja Yunnan w południowo-zachodnich Chinach. Co ciekawe, w 2024 roku doktorant biologii Colin Domnauer potwierdził sekwencjonowaniem DNA, że ten sam gatunek rośnie również na Filipinach, ponad 2000 kilometrów dalej. To grzyb dziki i sezonowy, owocniki pojawiają się w porze deszczowej, w szczycie lokalnego sezonu grzybowego latem.

Trzeba to powiedzieć jasno: Lanmaoa asiatica nie jest gatunkiem hodowlanym ani oferowanym jako zestaw obserwacyjny, i nie rośnie w Polsce. To dziki grzyb leśny, zbierany ręcznie w naturalnych stanowiskach, a w stanie surowym toksyczny. Popularne zapytania w stylu „lanmaoa asiatica grow kit”, „grzybnia” czy „cena” wynikają z medialnego rozgłosu gatunku, a nie z jego rynkowej dostępności. Nie zachęcamy do jego poszukiwania ani zbierania.

Jak wygląda i dlaczego sinieje?

Owocnik Lanmaoa asiatica ma czerwonawe zabarwienie i typową dla borowikowatych budowę: kapelusz z warstwą rurkową zamiast blaszek. Cechą rozpoznawczą, która dała grzybowi potoczną nazwę, jest szybkie sinienie. Miąszsz po przekrojeniu lub uszkodzeniu w ciągu kilkudziesięciu sekund zmienia barwę na intensywnie niebieską.

To zjawisko bywa mylone z sinieniem łysiczek (Psilocybe), ale ma zupełnie inną przyczynę chemiczną. U borowikowatych za niebieszczenie odpowiadają barwniki z grupy pochodnych kwasu pulwinowego, które utleniają się w kontakcie z powietrzem (Wang i in., 2024). Nie ma to nic wspólnego z psylocybiną ani psylocyną. Sinienie borowika azjatyckiego to reakcja barwnikowa, a nie znacznik substancji psychoaktywnej. Mechanizm i różnice w snieniu różnych gatunków grzybów to zresztą wdzięczny temat obserwacji, można je śledzić pod mikroskopem lub lupą, dokumentując tempo i zasięg zmiany barwy.

Czy borowik azjatycki może powodować halucynacje?

Tak, i to bardzo specyficzne. Lanmaoa asiatica powoduje halucynacje lilipucie, czyli wizje miniaturowych postaci. Określenie „lilipucie” pochodzi od Lilliputu z „Podróży Guliwera”. W medycynie to nazwa rzadkiego typu halucynacji, w których człowiek widzi bardzo małe postacie: ludzi, zwierzęta lub istoty fantastyczne, zwykle wkomponowane w realne otoczenie. Pacjenci widzieli maleńkie „elfy” maszerujące pod drzwiami, wspinające się po ścianach i schodzące po meblach.

To, co czyni borowik azjatycki tak wyjątkowym, to powtarzalność tego objawu. W jednym ze szpitali w prowincji Yunnan lekarze leczą rocznie setki przypadków, w których pacjenci opisują niemal identyczny obraz, dziesiątki maleńkich ludzików poruszających się w pokoju. W toksykologii grzybów rzadko spotyka się tak konsekwentną, charakterystyczną wizję.

Co mówią dane kliniczne?

Dynamika zatrucia różni się wyraźnie od tego, co opisuje się dla substancji psylocybinowych. W serii przypadków opublikowanej w Hong Kong Journal of Emergency Medicine (Dai i in., 2024) przeanalizowano 81 pacjentów w wieku 14-84 lat, z przewagą kobiet (72,8%). Najczęstszym pierwszym objawem była halucynacja wzrokowa (69,1%), dalej dolegliwości żołądkowo-jelitowe: nudności (54,3%) i wymioty (44,4%). Objawy zwykle ustępowały w ciągu 1-3 dni, mediana hospitalizacji wyniosła 3 dni, nie odnotowano zgonów.

Charakterystyczny jest opóźniony początek objawów neuropsychiatrycznych: pojawiają się zwykle dopiero po 12 do 24 godzin od posiłku, a nie w ciągu kilkudziesięciu minut. Toksyczność po spożyciu wiąże się przede wszystkim z grzybem surowym lub niedogotowanym; uważa się, że dokładna obróbka termiczna znacząco zmniejsza ryzyko. W Yunnanie wokół tego grzyba narósł cały system kulinarnych zasad bezpieczeństwa: od minimalnego czasu gotowania w popularnym hot pot, przez zakaz łączenia z alkoholem, po sezonowe SMS-y ostrzegawcze rozsyłane przez lokalne władze.

Zagadka: nieznany związek chemiczny

Najbardziej intrygujące jest to, że mimo wyraźnego, powtarzalnego obrazu klinicznego nie wiadomo, co go wywołuje. Analizy chemiczne i genomowe wykazały, że Lanmaoa asiatica nie zawiera znanych związków psychoaktywnych, ani psylocybiny, ani muscymolu. To przesuwa uwagę badaczy ku hipotezie, że grzyb wytwarza nieznany dotąd związek o działaniu neuroaktywnym, czego jeszcze nie umiemy poprawnie wykryć.

Kolejnym tropem jest metabolomika, czyli analiza tego, co dzieje się w osoczu pacjentów. W badaniu UPLC-MS/MS (Dai i in., 2025) zidentyfikowano 914 różnicujących metabolitów; istotnie podwyższone były m.in. 5-metoksytryptofan i kwas protokatechowy, a analiza szlaków wskazała na zaburzenia fosforylacji oksydacyjnej i dysfunkcję mitochondrialną. Równolegle prace czysto chemiczne opisują kolejne związki wyizolowane z owocników i ich aktywność biologiczną, ale żadnego z nich nie udało się jednoznacznie powiązać z halucynacjami. Niektórzy badacze liczą, że rozwikłanie tej zagadki mogłoby w przyszłości prowadzić do odkrycia nowych leków, na razie jest to jednak ostrożna hipoteza, a nie obietnica.

Kto bada ten grzyb dzisiaj?

Właściwości psychoaktywne Lanmaoa asiatica bada m.in. zespół z University of Utah i tamtejszego Natural History Museum of Utah: doktorant biologii Colin Domnauer wraz z mykologiem Brynem Dentingerem. Wykazali oni, że ekstrakty chemiczne z grzyba wywołują u myszy powtarzalne zmiany zachowania, najpierw nadpobudliwość, potem przedłużone otępienie, które przypominają przebieg obserwowany u ludzi. To ważny krok, bo pozwala badać efekt w warunkach kontrolowanych, bez narażania pacjentów.

Zainteresowanie tematem wykracza poza jeden ośrodek. Giuliana Furci, mykolożka oraz założycielka i dyrektorka Fungi Foundation, zwracała uwagę, że przez lata krążyło wiele relacji o tym grzybie wywołującym wizje, lecz wielu poszukiwaczy nie potrafiło prawidłowo zidentyfikować gatunku. Gatunek zyskał też międzynarodowy rozgłos w 2023 r., gdy okazało się, że danie z tym grzybem zjadła podczas wizyty w Chinach amerykańska sekretarz skarbu Janet Yellen. Potrawa była dokładnie ugotowana, obyło się bez następstw, ale historia rozsławiła kuchnię Yunnanu na całym świecie.

Halucynacje po grzybach w różnych kulturach i epokach

Wizje „małych ludzi” po grzybach to nie tylko współczesna ciekawostka z Chin. Już w latach 60. XX wieku etnomykolog Gordon Wasson i mykolog Roger Heim badali tzw. mushroom madness, czyli „grzybowe szaleństwo” ludu Kuma z Papui-Nowej Gwinei. W książce z 1965 roku opisali wyprawę w okolice Mount Hagen, gdzie miejscowi po spożyciu grzybów nazywanych „nonda” (w tym kilku gatunków borowików, jak Boletus manicus) wpadali w stan zwany komugl tai, a część relacji mówiła wprost o widzeniu maleńkich postaci.

Co ciekawe, próbki Boletus manicus trafiły do laboratorium Alberta Hofmanna, tego samego, który w 1958 roku wyizolował psylocybinę. Hofmann wykrył w nich śladowe ilości związków indolowych, ale nie dało to jednoznacznej odpowiedzi. Sami Wasson, Heim i towarzysząca im antropolożka Marie Reay ostatecznie skłaniali się ku tezie, że „grzybowe szaleństwo” Kuma było w dużej mierze rytualnym, teatralnym zachowaniem społecznym, a nie czystym efektem farmakologicznym. Zestawienie tamtej historii z dzisiejszymi, twardo udokumentowanymi przypadkami z Yunnanu pokazuje, jak długo borowikowate grzyby wymykają się prostym wyjaśnieniom.

Dlaczego ten tajemniczy grzyb jest ważny

Lanmaoa asiatica to przypomnienie, że świat grzybów wciąż potrafi zaskoczyć nauką, i to poza utartą narracją o psylocybinie. Mamy tu rzadki przypadek, w którym powtarzalny zespół kliniczny istnieje od dekad, a jego przyczyna chemiczna pozostaje nieznana. To węzeł łączący mykologię, toksykologię, neurochemię i medycynę ratunkową, a zarazem ostrzeżenie: grzyb uznawany lokalnie za przysmak potrafi mieć całkowicie nieprzewidywalny profil ryzyka.

Dla pasjonata mykologii płynie stąd też praktyczny wniosek. Tym, co można robić legalnie i bezpiecznie, jest obserwacja: morfologii, sinienia, struktury grzybni pod mikroskopem. Jeśli zainteresowała Cię biologia grzybów po przeczytaniu o borowiku azjatyckim, materiałem do legalnej obserwacji w Polsce są growkity obserwacyjne Psilocybe cubensis oraz sprzęt laboratoryjny do dokumentacji mikroskopowej. Dla porównania budowy i sinienia warto też zajrzeć do osobnego opisu łysiczki kubańskiej (Psilocybe cubensis).

Najważniejsze rzeczy do zapamiętania

Lanmaoa asiatica (borowik azjatycki) to grzyb z rodziny borowikowatych, opisany naukowo w 2015 roku, występujący głównie w prowincji Yunnan w Chinach i na Filipinach.
Potocznie nazywany jian shou qing, „sinieje w dłoni”: jego miąszsz szybko niebieszczeje, ale to reakcja barwnikowa, a nie znak psylocybiny.
Wywołuje halucynacje lilipucie, czyli wizje miniaturowych ludzików i elfów, u dużego odsetka zatrutych pacjentów.
Objawy zaczynają się z opóźnieniem, zwykle po 12 do 24 godzin, i ustępują przeważnie w ciągu 1-3 dni; powiązane są ze spożyciem grzyba surowego lub niedogotowanego.
Grzyb nie zawiera psylocybiny ani muscymolu; za efekt odpowiada nieznany dotąd związek chemiczny, nad którym pracują m.in. Colin Domnauer i Bryn Dentinger z University of Utah.
Podobne wizje „małych ludzi” opisywali już Gordon Wasson i Roger Heim u ludu Kuma w Papui-Nowej Gwinei, a próbki badał Albert Hofmann.
To dziki, trujący grzyb: nie jest sprzedawany, nie rośnie w Polsce i nie należy go zbierać ani spożywać.

Disclaimer: Tekst ma charakter wyłącznie edukacyjny i popularnonaukowy. Lanmaoa asiatica to dziki, trujący grzyb wiązany z zatruciami wymagającymi pomocy medycznej i hospitalizacji. goldenteacher.pl nie zachęca do jego zbierania ani spożywania i nie oferuje tego gatunku w sprzedaży.

Źródła naukow

Dai R. i in. (2025). Untargeted Metabolomic Analysis Using UPLC-MS/MS Reveals Metabolic Changes Associated With Lanmaoa asiatica Poisoning. Food Science & Nutrition 13(7): e70583. doi:10.1002/fsn3.70583 (PMID 40635726)
Dai i in. (2024). Neuropsychiatric symptoms following the consumption of Lanmaoa asiatica, a poisonous mushroom native to Yunnan. Hong Kong Journal of Emergency Medicine. doi:10.1002/hkj2.12046
Wang Y., Lüli Y., Li X., Yang Z.L., Luo H. (2024). Pulvinic Acid Derivative Pigments in Lanmaoa asiatica and L. macrocarpa. Chemistry & Biodiversity 21(5): e202301996. doi:10.1002/cbdv.202301996 (PMID 38509847)
Heim R., Wasson R.G. (1965). The „mushroom madness” of the Kuma. Botanical Museum Leaflets, Harvard University.
Li H. i in. (2022). Mushroom Poisoning Outbreaks, China, 2021. China CDC Weekly 4(3): 35-40. doi:10.46234/ccdcw2022.010 (PMID 35586461)