Psilocybe cyanescens a Panaeolus cyanescens
Taksonomia · wyjaśniamy
Słowo „cyanescens” w nazwie nie mówi, o który grzyb chodzi. Psilocybe cyanescens i Panaeolus cyanescens należą do dwóch różnych rodzajów, rosną na innym podłożu i w innych strefach klimatycznych. Wspólny mają tylko przymiotnik opisujący sinienie. To drugi tekst z naszej serii o pomyłkach nazewniczych, po artykule Mexican to nie Mexicana.
W skrócie: to dwa odrębne gatunki z dwóch rodzajów. Psilocybe cyanescens opisała Elsie Wakefield w 1946 roku na podstawie okazów z ogrodów Kew i rośnie na zrębkach drzewnych. Panaeolus cyanescens, dawniej Copelandia cyanescens, opisali Berkeley i Broome w 1871 roku z Cejlonu i rośnie na odchodach zwierząt w tropikach. Najprostsza różnica to barwa wysypu zarodników: purpurowobrązowa u pierwszego, czarna u drugiego.
Skąd ta sama nazwa
Łaciński epitet „cyanescens” znaczy „siniejący” i opisuje reakcję tkanki, która w miejscu uszkodzenia zabarwia się na niebiesko. W nazewnictwie naukowym niepowtarzalna jest tylko kombinacja nazwy rodzaju i epitetu. Sam epitet może się pojawiać w wielu rodzajach, a przymiotnik opisujący tak rzucającą się w oczy cechę pojawia się często.
Dobrym przykładem jest trzeci „cyanescens”: Stropharia cyanescens, opisana przez Williama Murrilla w 1941 roku z Florydy. Według bazy GBIF to dziś synonim Psilocybe cubensis, czyli gatunku, z którego pochodzi grzybnia w growkitach. Nasze dwa grzyby nazwano niezależnie od siebie, w odstępie 75 lat i na podstawie okazów z dwóch różnych kontynentów.
Psilocybe cyanescens: grzyb zrębków
Gatunek opisała brytyjska mykolożka Elsie Wakefield w „Transactions of the British Mycological Society” w 1946 roku, na podstawie okazów z Royal Botanic Gardens w Kew. Baza GBIF zalicza go do rodziny Hymenogastraceae. Kapelusz ma 1,5-5 cm średnicy, a u dojrzałych owocników wyraźnie falisty brzeg, od którego pochodzi angielska nazwa zwyczajowa „wavy caps”. Wilgotny jest karmelowy do kasztanowobrązowego, a przy wysychaniu blednie. Blaszki są przyrośnięte, z wiekiem ciemnieją do purpurowobrązowych. Trzon jest białawy, bez wyraźnego pierścienia. Młode okazy mają pajęczynowatą osłonę, po której może zostać ślad w postaci strefy na trzonie.
Rośnie wyłącznie na materiale bogatym w ligninę, przede wszystkim na zrębkach drzewnych: na ściółkowanych rabatach, w parkach i przy ścieżkach. Jego naturalny zasięg pozostaje nieznany, a gatunek rozprzestrzenia się razem z transportem zrębków. Znany jest z zachodniego wybrzeża Ameryki Północnej i z Europy. Szczegółowy opis: Psilocybe cyanescens.
Panaeolus cyanescens: grzyb pastwisk
Ten gatunek opisali Miles Berkeley i Christopher Broome w 1871 roku jako Agaricus cyanescens, w pracy o grzybach Cejlonu opublikowanej w „Journal of the Linnean Society”. W 1887 roku Pier Andrea Saccardo przeniósł go do rodzaju Panaeolus, a w 1951 roku Rolf Singer do rodzaju Copelandia. Rodzaj Copelandia nie jest dziś uznawany, a jego gatunki włączono z powrotem do Panaeolus. Baza GBIF zalicza Panaeolus do rodziny Bolbitiaceae.
Kapelusz ma 1,5-4 cm, jest półkulisty, potem dzwonkowaty lub wypukły, jasnobrązowy i z wiekiem blednie do białawego lub jasnoszarego. Blaszki są szare i czernieją w miarę dojrzewania zarodników. Trzon ma 6-12 cm długości i zaledwie 2-4 mm grubości, bez pierścienia. Na blaszkach występują grubościenne cystydy, często zakończone kryształkami, typowe dla dawnego rodzaju Copelandia. Grzyb jest koprofilny: rośnie na odchodach bydła i bawołów oraz na pastwiskach w strefie tropikalnej i subtropikalnej, w Azji, Afryce, obu Amerykach i Australii. Więcej: Panaeolus cyanescens (Copelandia).
Jak je odróżnić
| Cecha | Psilocybe cyanescens | Panaeolus cyanescens |
|---|---|---|
| Rodzaj i rodzina (GBIF) | Psilocybe, Hymenogastraceae | Panaeolus, Bolbitiaceae |
| Opis naukowy | Wakefield 1946, Kew (Anglia) | Berkeley i Broome 1871, Cejlon; Saccardo 1887 |
| Dawne nazwy | Brak powszechnie używanych | Agaricus cyanescens, Copelandia cyanescens |
| Kapelusz | 1,5-5 cm, falisty brzeg, karmelowy do kasztanowego | 1,5-4 cm, dzwonkowaty do wypukłego, blednie do szarobiałego |
| Blaszki | Brązowe do purpurowobrązowych | Szare, czerniejące |
| Wysyp zarodników | Ciemny, purpurowobrązowy | Czarny |
| Zarodniki | Ok. 9-12 × 5-8 µm | Ok. 12-15 × 7-11 µm |
| Pierścień | Brak, u młodych pajęczynowata osłona | Brak |
| Podłoże | Zrębki i ściółka drzewna | Odchody bydła i bawołów, pastwiska |
| Strefa klimatyczna | Umiarkowana | Tropikalna i subtropikalna |
Sinienie łączy oba gatunki, więc nie pomaga ich odróżnić. Rozstrzygają podłoże, barwa wysypu i cechy mikroskopowe. Jak dokumentuje się zarodniki i cystydy pod mikroskopem, opisujemy w dziale obserwacje mikroskopowe.
Dlaczego pomyłka ma znaczenie dla bezpieczeństwa
Nazewnictwo to nie tylko kwestia porządku w katalogu. Psilocybe cyanescens rośnie na drewnie, podobnie jak hełmówka obrzeżona (Galerina marginata), która zawiera amatoksyny, te same toksyny co muchomor sromotnikowy. Wikipedia w artykułach o obu gatunkach odnotowuje pomyłki zbieraczy między hełmówką a łysiczkami rosnącymi na drewnie, także ze skutkiem śmiertelnym. Mykolodzy odróżniają je między innymi po wysypie zarodników, który u hełmówki jest rdzawobrązowy.
Dlatego nasza zasada jest prosta: dziko rosnące grzyby obserwuj i fotografuj, ale ich nie zbieraj. Przegląd gatunków, o których piszemy, znajdziesz w dziale grzyby psylocybinowe.
Aspekt prawny
Owocniki obu gatunków zawierają psylocybinę i psylocynę. W przypadku Panaeolus cyanescens potwierdziły to m.in. analizy laboratorium celnego w Kolonii („Forensic Science International”, 2010). W Polsce obie substancje figurują w wykazie substancji psychotropowych grupy I-P (rozporządzenie Ministra Zdrowia, tekst jednolity Dz.U. 2024 poz. 1139), więc zbiór i posiadanie owocników obu gatunków są nielegalne. O statusie decyduje zawartość substancji, a nie nazwa rodzaju.
Growkity w naszym sklepie zawierają wyłącznie grzybnię Psilocybe cubensis, a nie żadnego z opisanych tu gatunków. Grzybnia i zarodniki nie zawierają psylocybiny ani psylocyny, dlatego są legalne. Doprowadzanie grzybni do owocnikowania jest w Polsce nielegalne.
Najczęstsze pytania
Czy Panaeolus cyanescens to odmiana Psilocybe cyanescens?
Nie. To dwa gatunki z dwóch różnych rodzajów, które baza GBIF umieszcza nawet w różnych rodzinach. Wspólny jest tylko epitet opisujący sinienie.
Czym jest Copelandia cyanescens?
To starsza nazwa Panaeolus cyanescens, nadana przez Rolfa Singera w 1951 roku. Rodzaj Copelandia nie jest dziś uznawany, a jego gatunki należą do Panaeolus.
Po czym najłatwiej odróżnić oba grzyby?
Po podłożu i barwie wysypu zarodników. Psilocybe cyanescens rośnie na zrębkach i ma wysyp purpurowobrązowy. Panaeolus cyanescens rośnie na odchodach w tropikach i ma wysyp czarny.
Czy można legalnie zbierać któryś z tych grzybów?
Nie. Owocniki obu gatunków zawierają psylocybinę i psylocynę, a ich zbiór i posiadanie są w Polsce nielegalne.
Źródła
- Wakefield E. M. (1946), opis Psilocybe cyanescens, „Transactions of the British Mycological Society” 29(3): 141.
- Berkeley M. J., Broome C. E. (1871), opis Agaricus cyanescens, „Journal of the Linnean Society, Botany” 11: 557.
- Saccardo P. A. (1887), Sylloge Fungorum 5: 1123; Singer R. (1951), „Lilloa” 22: 473.
- GBIF Backbone Taxonomy: rodziny obu rodzajów oraz synonimia Stropharia cyanescens Murrill.
- Laussmann T., Meier-Giebing S. (2010), analiza grzybów halucynogennych i khatu, „Forensic Science International” 195: 160-164.
- Morfologia, siedliska i zasięgi według Wikipedii: Psilocybe cyanescens, Panaeolus cyanescens, Copelandia, Galerina marginata.
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych, tekst jednolity: Dz.U. 2024 poz. 1139.
Treść ma charakter informacyjny i edukacyjny, opisuje taksonomię i biologię grzybów i nie stanowi porady prawnej ani medycznej. Nie opisujemy sposobów zbioru ani uzyskiwania owocników. Psylocybina i psylocyna są w Polsce substancjami kontrolowanymi.
