Pejotl (Lophophora williamsii): co to jest?
Pejotl (Lophophora williamsii) to mały, bezkolcowy kaktus z pogranicza Teksasu i Meksyku. Jest znany przede wszystkim z tego, że zawiera meskalinę, a rdzenne ludy Ameryki Północnej używają go w obrzędach od tysięcy lat. Najstarsze zbadane okazy mają ok. 5700 lat (El-Seedi i in., 2005). Dziś pejotl jest gatunkiem zagrożonym, a meskalina znajduje się w Polsce w wykazie substancji psychotropowych.
Spis treści
Pejotl – co to jest?
Pejotl (peyotl, peyote, Lophophora williamsii) – niewielki, bezkolcowy kaktus z rodziny kaktusowatych (Cactaceae), pochodzący z Teksasu i północno-wschodniego Meksyku, zawierający alkaloid meskalinę.
Nazwa pochodzi z języka nahuatl: peyōtl tłumaczy się jako „kokon gąsienicy” (Wikipedia: Peyote). W polskich tekstach spotyka się też pisownie „peyotl” i „peyote”, a w starszych opracowaniach nazwę „jazgrza Williamsa”. Kaktus należy do rodzaju Lophophora, w którym obok pejotlu wyróżnia się m.in. Lophophora diffusa (Plants of the World Online, Kew).
Jak wygląda pejotl?
Pejotl tworzy niskie, spłaszczone, niebieskawozielone „guziki” o wysokości 2-7 cm i średnicy 4-12 cm, często w kępach. Zamiast cierni ma na brodawkach kępki miękkiego, białawego lub żółtawego kutnera. Kwitnie na szczycie pędu kwiatami różowymi, białymi lub żółtawymi (Wikipedia: Peyote).
Najbardziej charakterystyczne jest tempo wzrostu. W warunkach naturalnych od kiełkowania do osiągnięcia dojrzałości mija ok. dziesięciu lat (United Plant Savers). Dlatego każda wykopana roślina to strata trudna do odrobienia dla lokalnej populacji.
Gdzie rośnie i dlaczego jest zagrożony?
Pejotl rośnie w południowym Teksasie oraz na pustyni Chihuahua w meksykańskich stanach Coahuila, Nuevo León, San Luis Potosí, Tamaulipas i Zacatecas, najczęściej pod osłoną krzewów (Encyclopedia of Life; United Plant Savers). Czerwona Lista IUCN klasyfikuje go jako gatunek narażony (Vulnerable). Głównymi zagrożeniami są niszczenie siedlisk i nielegalne pozyskiwanie roślin z natury. W części zasięgu zbiór doprowadził do lokalnego wyginięcia, a szacuje się, że ubędzie co najmniej 30% populacji (United Plant Savers).
Pejotl a Lophophora diffusa
Blisko spokrewniona Lophophora diffusa rośnie w meksykańskim stanie Querétaro. Choć wygląda podobnie, ma inny skład chemiczny: zamiast meskaliny dominuje w niej pellotyna, a meskalina występuje najwyżej śladowo. Badanie japońskich naukowców pokazało jednak, że oba gatunki nie zawsze da się rozróżnić po samej zawartości meskaliny, bo trafiały się też okazy L. williamsii bez tego alkaloidu (Aragane i in., 2011).
Meskalina i inne alkaloidy
Pejotl zawiera wiele alkaloidów, ale najważniejsza jest meskalina (3,4,5-trimetoksyfenyloetyloamina). W 1897 roku niemiecki chemik Arthur Heffter wyodrębnił ją z pejotlu i w doświadczeniach na zwierzętach i na sobie wykazał, że to ona odpowiada za działanie rośliny. Była to pierwsza substancja psychodeliczna wyizolowana z naturalnego źródła. W 1919 roku Ernst Späth z Uniwersytetu Wiedeńskiego po raz pierwszy otrzymał ją syntetycznie (Heffter Research Institute; Chacruna). Więcej o samej substancji piszemy w artykule o meskalinie.
5700 lat historii
W 2005 roku zespół pod kierunkiem Heshama El-Seediego przebadał dwa archeologiczne „guziki” pejotlu z kolekcji Witte Museum w San Antonio, najprawdopodobniej znalezione w jaskini Shumla nr 5 nad Rio Grande w Teksasie. Datowanie radiowęglowe dało przedział 3780-3660 p.n.e., czyli ok. 5700 lat temu. W obu próbkach wciąż udało się wykryć meskalinę. Autorzy uznali je za najstarszy znany surowiec roślinny, z którego chemicznie wyodrębniono główny związek biologicznie czynny (El-Seedi i in., 2005).
Pejotl był też jednym z obiektów badań etnobotaniki. Richard Evans Schultes poświęcił mu na Harvardzie pracę dyplomową, opartą na badaniach terenowych wśród Kiowa w Oklahomie. W kulturze europejskiej meskalina zasłynęła dzięki książce „Drzwi percepcji” Aldousa Huxleya. Szerzej o tych wątkach piszemy w tekście psychodeliki w kulturze.
Huichole i Kościół Rdzennych Amerykanów
Dla Huicholi (Wixárika) z zachodniego Meksyku pejotl, w ich języku hikuri, jest centralnym elementem religii. Co roku odbywają pielgrzymkę z Jalisco na pustynię w San Luis Potosí, w okolice Real de Catorce, do Wirikuty, krainy przodków. Trasa liczy ok. 400 km i prowadzą ją szamani (mara’akame). (Wikipedia: Wirikuta; Huichol).
W Stanach Zjednoczonych obrzędowe używanie pejotlu rozwinęło się pod koniec XIX wieku wśród Kiowa i Komanczów w Oklahomie. 10 października 1918 roku zarejestrowano tam Native American Church (Kościół Rdzennych Amerykanów). Od nowelizacji ustawy o wolności religijnej Indian amerykańskich (AIRFA) w 1994 roku prawo federalne chroni sakramentalne używanie pejotlu przez członków uznanych plemion (Oklahoma Historical Society; Feeney, 2007).
Pejotl a San Pedro – czym się różnią?
Oba kaktusy zawierają meskalinę, ale poza tym niewiele je łączy. Pejotl jest mały, kulisty, bez cierni i pochodzi z Ameryki Północnej. Kaktus San Pedro (Echinopsis pachanoi) to wysoki, kolumnowy kaktus z Andów, rosnący szybko i w wielu krajach uprawiany jako roślina ozdobna; w Polsce sam ten gatunek figuruje jednak w wykazie środków odurzających. Do tej samej grupy andyjskich kaktusów kolumnowych należy Trichocereus bridgesii.
Pejotl a prawo w Polsce
Meskalina znajduje się w Polsce w grupie I-P wykazu substancji psychotropowych (rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych, t.j. Dz.U. 2024 poz. 1139). Ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii osobno reguluje uprawę maku, konopi i krzewu koka, ale nie wymienia w tym miejscu pejotlu. Nie oznacza to jednak, że pejotl można swobodnie wykorzystywać: meskalina jest substancją kontrolowaną, a ocena konkretnej sytuacji prawnej należy do prawnika.
Warto zauważyć różnicę między gatunkami. W wykazie środków odurzających grupy I-N wymieniono z nazwy andyjskie kaktusy Echinopsis pachanoi (San Pedro, pozycja 64) i Trichocereus peruvianus (pozycja 183), obejmując rośliny żywe, susz, nasiona, wyciągi i ekstrakty. Lophophora williamsii nie została w tym wykazie wymieniona z nazwy, co nie zmienia statusu samej meskaliny (Dz.U. 2024 poz. 1139).
Więcej o roślinach i grzybach w kulturze i nauce znajdziesz w naszej bazie wiedzy oraz w przeglądzie psychodelików.
Źródła
- El-Seedi H. R. i in. (2005). Prehistoric peyote use: alkaloid analysis and radiocarbon dating of archaeological specimens of Lophophora from Texas. Journal of Ethnopharmacology, 101, 238-242. PubMed
- Aragane M. i in. (2011). Peyote identification on the basis of differences in morphology, mescaline content, and trnL/trnF sequence between Lophophora williamsii and L. diffusa. Journal of Natural Medicines, 65, 103-110. Springer
- Plants of the World Online (Kew): Lophophora williamsii. powo.science.kew.org
- United Plant Savers: Peyote – Lophophora williamsii. unitedplantsavers.org
- Encyclopedia of Life: peyote. eol.org
- Heffter Research Institute: About Dr. Heffter. heffter.org
- Chacruna: A Century of Mescaline. chacruna.net
- Wikipedia: Wirikuta; Huichol; Peyote. en.wikipedia.org
- Oklahoma Historical Society: Native American Church. okhistory.org
- Feeney K. (2007). The Legal Bases for Religious Peyote Use. PDF